हरेक दिन अण्डा खानुहोस्, अण्डा खानुका ७ फाइदा

डा. केदार कार्की

तरकारीको मूल्य बढ्दै जाँदा अण्डा धेरै परिवारका लागि सुलभ र पोषिलो खाद्यवस्तुका रूपमा स्थापित भएको छ । पछिल्ला वर्षहरूमा नेपालका सहरी क्षेत्रमा अण्डाको बजारसमेत विस्तार हुँदै गएको छ । सुपरमार्केटहरूमा सामान्य अण्डासँगै अर्गानिक, हर्बल, फार्म फ्रेस र ओमेगा–३ जस्ता नाममा विभिन्न प्रकारका अण्डा आकर्षक प्याकेजिङसहित बिक्री हुने गरेका छन् ।

हर्बल अण्डा भन्नाले कुखुरालाई विशेष जडीबुटी मिसाइएको दाना खुवाएर उत्पादन गरिएको अण्डालाई बुझाइन्छ । त्यसैगरी, ओमेगा–३ अण्डामा सामान्य अण्डाको तुलनामा बढी ओमेगा–३ फ्याटी एसिड हुन सक्छ । कुखुराको दाना, पालन विधि र उत्पादन प्रक्रियाअनुसार अण्डाको पोषण संरचनामा केही भिन्नता आउन सक्छ । यद्यपि, यस्ता अण्डालाई कोलेस्ट्रोलरहित, एन्टिबायोटिकरहित वा सबै प्रकारका हानिकारक जीवाणुबाट मुक्त भएको दाबीलाई उत्पादनको विश्वसनीय परीक्षण र प्रमाणका आधारमा मूल्याङ्कन गर्नुपर्छ ।

अण्डा सुलभ, बहुउपयोगी र पोषक तत्त्वले भरिपूर्ण खाद्यवस्तु हो । यसमा उच्च गुणस्तरको प्रोटिन, विभिन्न भिटामिन, खनिज र शरीरका लागि आवश्यक अन्य पोषक तत्त्व पाइन्छन् । त्यसैले सन्तुलित आहारमा अण्डालाई महत्त्वपूर्ण स्थान दिन सकिन्छ।

विश्व अण्डा दिवस २०२६ : ‘शक्ति र सुरक्षा दिने प्रोटिन’

विश्व अण्डा दिवस (World Egg Day) प्रत्येक वर्ष अक्टोबर महिनाको दोस्रो शुक्रबार मनाइन्छ । सन् २०२६ अक्टोबर ९ अर्थात् शुक्रबार विश्व अण्डा दिवस मनाइँदैछ। यस वर्षको नारा ‘शक्ति र सुरक्षा दिने प्रोटिन’ (Protein that Powers and Protects) रहेको छ ।

नेपाल लेयर्स कुखुरापालक संघले अण्डाको पोषण तथा स्वास्थ्यसम्बन्धी फाइदाबारे जनचेतना फैलाउने उद्देश्यले यस अवसरमा एक सातासम्म विभिन्न कार्यक्रम आयोजना गर्ने जनाएको छ ।

यस वर्षको नाराले अण्डाले शरीरलाई आवश्यक पोषण उपलब्ध गराउनुका साथै सामान्य स्वास्थ्य कायम राख्न कसरी सहयोग गर्छ भन्ने कुरालाई उजागर गरेको छ । अण्डामा पाइने उच्च गुणस्तरको प्रोटिनले मांसपेशी निर्माण तथा मर्मतमा सहयोग गर्छ भने यसमा रहेका विभिन्न भिटामिन र खनिजले शरीरका महत्त्वपूर्ण कार्य सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छन् ।

‘आइतबार होस् वा सोमबार, हरेक दिन अण्डा खानुहोस्’ भन्ने लोकप्रिय नाराले पनि दैनिक पोषणमा अण्डाको महत्त्वलाई स्मरण गराउँछ । नियमित रूपमा सन्तुलित आहारमा अण्डा समावेश गर्दा शरीरलाई आवश्यक पोषक तत्त्व प्राप्त गर्न मद्दत मिल्छ । तर, पोषणको आवश्यकता व्यक्तिको उमेर, स्वास्थ्य अवस्था र शारीरिक गतिविधिअनुसार फरक हुन सक्छ ।

अण्डामा पाइने प्रोटिनले शरीरलाई कसरी सहयोग गर्छ ?

एउटा सामान्य आकारको अण्डामा करिब ६ देखि ७ ग्राम प्रोटिन पाइन्छ । यसको सेतो भागमा मुख्यतः प्रोटिन हुन्छ भने पहेँलो भागमा पनि प्रोटिनसँगै विभिन्न भिटामिन, खनिज र बोसो पाइन्छ ।

अण्डामा शरीरलाई आवश्यक पर्ने नौवटै अत्यावश्यक एमिनो एसिड पाइन्छन् । शरीरले आफैँ पर्याप्त मात्रामा बनाउन नसक्ने यी एमिनो एसिड खानाबाट प्राप्त गर्नुपर्छ । तिनले मांसपेशी निर्माण, तन्तुहरूको मर्मत तथा शरीरका विभिन्न जैविक प्रक्रियामा महत्त्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गर्छन् ।

शारीरिक श्रम गर्ने व्यक्ति, बालबालिका, किशोरकिशोरी तथा वृद्धवृद्धाका लागि पर्याप्त प्रोटिन आवश्यक हुन्छ । अण्डा प्रोटिन प्राप्त गर्ने सुलभ स्रोत भएकाले दैनिक भोजनमा समावेश गर्न सकिन्छ ।

मस्तिष्क, स्मरणशक्ति र आँखाको स्वास्थ्य

अण्डामा कोलाइन नामक पोषक तत्त्व पाइन्छ, जसले मस्तिष्कको सामान्य कार्य सञ्चालन र कोषका झिल्लीको संरचना कायम राख्न मद्दत गर्छ। विशेषगरी गर्भावस्थामा भ्रूणको मस्तिष्क विकासका लागि कोलाइन महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।

अण्डामा पाइने भिटामिन बी–१२ ले स्नायु प्रणालीको सामान्य कार्य सञ्चालन र रातो रक्तकोष निर्माणमा सहयोग गर्छ । त्यसैले अण्डा सन्तुलित आहारको एक उपयोगी हिस्सा बन्न सक्छ । यद्यपि, अण्डा खाँदैमा स्मरणशक्ति वा एकाग्रता अनिवार्य रूपमा बढ्छ भन्ने निष्कर्ष निकाल्नु उचित हुँदैन ।

अण्डाको पहेँलो भागमा लुटिन र जियाजान्थिन नामक तत्त्व पनि पाइन्छन्। यी तत्त्व आँखाको रेटिनामा उपस्थित हुन्छन् र आँखाको स्वास्थ्यसँग सम्बन्धित छन् ।

भिटामिन र खनिजको राम्रो स्रोत

अण्डामा भिटामिन ए, डी, ई र बी समूहका केही भिटामिन पाइन्छन् । यी पोषक तत्त्वले शरीरका विभिन्न कार्यमा सहयोग गर्छन् ।

भिटामिन ए आँखाको सामान्य दृष्टि, छाला र प्रतिरक्षा प्रणालीका लागि आवश्यक हुन्छ । भिटामिन डीले क्याल्सियमको अवशोषण तथा हड्डीको स्वास्थ्यमा सहयोग गर्छ । भिटामिन ईले कोषहरूलाई अक्सिडेटिभ क्षतिबाट जोगाउन मद्दत गर्छ भने भिटामिन बी–१२ ले स्नायु प्रणाली र रातो रक्तकोष निर्माणमा भूमिका खेल्छ ।

अण्डामा सेलेनियम, जिंक, फलाम, फस्फोरस र आयोडिनजस्ता खनिज पनि केही मात्रामा पाइन्छन् । आयोडिनले थाइराइड ग्रन्थिको सामान्य कार्य सञ्चालनमा सहयोग गर्छ । अण्डामा पाइने पोषक तत्त्वको मात्रा कुखुराको दाना, अण्डाको आकार र उत्पादन विधिअनुसार फरक हुन सक्छ ।

गर्भवती महिला र बालबालिकाका लागि अण्डाको महत्त्व

गर्भावस्थामा आमा र गर्भमा रहेको शिशुको विकासका लागि पर्याप्त प्रोटिन, भिटामिन तथा खनिज आवश्यक हुन्छ । अण्डामा पाइने प्रोटिन, कोलाइन, भिटामिन बी–१२ र अन्य पोषक तत्त्वले गर्भावस्थाको पोषण आवश्यकता पूरा गर्न सहयोग गर्न सक्छन् ।

अण्डा फलामको कमीबाट हुने रक्तअल्पताको उपचारको विकल्प भने होइन । फलामको कमी भएका गर्भवती महिलाले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार आवश्यक परीक्षण र उपचार गराउनुपर्छ ।

बालबालिकाको वृद्धि, मांसपेशी विकास र शरीरका विभिन्न कार्यका लागि पनि पर्याप्त प्रोटिन आवश्यक हुन्छ । सन्तुलित भोजनमा अण्डा समावेश गर्दा उनीहरूको पोषणमा योगदान पुग्न सक्छ । तर, साना बालबालिकालाई अण्डा खुवाउँदा उमेरअनुसारको खानपान, सम्भावित एलर्जी र खाद्य सुरक्षामा ध्यान दिनुपर्छ ।

रोग प्रतिरोधात्मक क्षमता र शारीरिक तन्दुरुस्ती

अण्डामा पाइने प्रोटिन, भिटामिन ए, बी–१२, डी, सेलेनियम र जिंकजस्ता पोषक तत्त्वले सामान्य प्रतिरक्षा प्रणाली सञ्चालनमा सहयोग गर्छन् । पर्याप्त पोषणले शरीरलाई संक्रमणसँग जुध्न आवश्यक पर्ने जैविक प्रक्रिया सञ्चालन गर्न मद्दत गर्छ ।

अण्डामा पाइने प्रोटिनले मांसपेशीको निर्माण र मर्मतमा सहयोग गर्ने भएकाले शारीरिक सक्रियता कायम राख्न पनि उपयोगी हुन्छ । पर्याप्त खाना नखाँदा वा पोषणको कमी हुँदा थकान र कमजोरी महसुस हुन सक्छ । यस्तो अवस्थामा अण्डासहित विविध पोषक खाद्यवस्तु सेवन गर्नु उपयोगी हुन सक्छ । तर, लगातार थकान वा कमजोरी हुनुका अन्य स्वास्थ्य कारण पनि हुन सक्छन् ।

दैनिक अण्डा खाँदा के कुरामा ध्यान दिने ?

अण्डा पौष्टिक भए पनि कुनै एउटा खाद्यवस्तुले मात्र शरीरलाई आवश्यक पर्ने सबै पोषक तत्त्व उपलब्ध गराउन सक्दैन । त्यसैले अण्डासँगै दाल, गेडागुडी, सागसब्जी, फलफूल, दूध तथा अन्य उपयुक्त खाद्यवस्तु समावेश गरी सन्तुलित भोजन गर्नुपर्छ ।

अण्डा किन्दा सफा, नफुटेको र उचित अवस्थामा भण्डारण गरिएको अण्डा छनोट गर्नुपर्छ । खाद्यजन्य संक्रमणको जोखिम कम गर्न अण्डालाई राम्ररी पकाएर खानु सुरक्षित हुन्छ । काँचो वा अधपकाएको अण्डामा साल्मोनेला जस्ता जीवाणु हुन सक्ने भएकाले विशेषगरी गर्भवती महिला, बालबालिका, वृद्धवृद्धा र कमजोर प्रतिरक्षा प्रणाली भएका व्यक्तिले सावधानी अपनाउनुपर्छ ।

अण्डाप्रति एलर्जी भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाह लिनुपर्छ । साथै, कोलेस्ट्रोलसम्बन्धी समस्या वा अन्य स्वास्थ्य अवस्था भएका व्यक्तिले आफ्नो आहारमा कति अण्डा समावेश गर्ने भन्ने विषयमा व्यक्तिगत स्वास्थ्य अवस्था र समग्र भोजनलाई ध्यानमा राखेर निर्णय गर्नु उपयुक्त हुन्छ ।

अण्डा सुलभ मूल्यमा प्राप्त गर्न सकिने पोषिलो खाद्यवस्तु हो । यसले प्रोटिन तथा विभिन्न आवश्यक पोषक तत्त्व उपलब्ध गराएर सन्तुलित आहारलाई समृद्ध बनाउन सक्छ । त्यसैले अण्डाको पोषणबारे सही जानकारी फैलाउनु, सुरक्षित रूपमा सेवन गर्नु र विविध खाद्यवस्तु समावेश गरी सन्तुलित भोजन अपनाउनु आवश्यक छ ।

दैनिक भोजनमा अण्डा समावेश गरौँ, पोषणयुक्त आहार अपनाऔँ र स्वस्थ जीवनशैलीतर्फ अघि बढौँ ।