आज एकै दिन तीन दिवस : विश्व दर्शनशास्त्र, विश्व शौचालय र अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवसको महत्व के छ ?

Avatar photo
Dhadingpost
मंसिर ३, २०८३

धादिङ । आज नोभेम्बर १९ अर्थात् मंसिर ३ गते विश्वभर तीनवटा महत्वपूर्ण दिवस मनाइँदैछ । आज विश्व दर्शनशास्त्र दिवस, विश्व शौचालय दिवस र अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस एकै दिन परेका हुन् ।

मानव जीवन, समाज र सभ्यतासँग प्रत्यक्ष सम्बन्ध राख्ने यी तीन दिवसका उद्देश्य भने फरक–फरक छन् । विश्व दर्शनशास्त्र दिवसले मानिसलाई विवेकपूर्ण सोच, तर्क र चिन्तनका लागि प्रेरित गर्छ भने विश्व शौचालय दिवसले सुरक्षित सरसफाइ र स्वच्छताको अधिकार सुनिश्चित गर्न जोड दिन्छ । त्यस्तै, अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवसले पुरुष तथा बालकको स्वास्थ्य, सकारात्मक भूमिका र लैङ्गिक समानताको विषयलाई प्राथमिकता दिन्छ ।

१. विश्व दर्शनशास्त्र दिवस : सोच, तर्क र विवेकको महत्व

हरेक वर्ष नोभेम्बर महिनाको तेस्रो बिहीबार विश्व दर्शनशास्त्र दिवस मनाइन्छ । युनेस्कोले सन् २००२ मा यस दिवस मनाउने पहल गरेको थियो भने सन् २००५ मा युनेस्कोको महासम्मेलनले औपचारिक मान्यता दिएको थियो ।

दर्शनशास्त्रले मानिसलाई कुनै पनि विषयलाई सतही रूपमा स्वीकार गर्नुको सट्टा त्यसको कारण, परिणाम र सत्यताबारे प्रश्न गर्न सिकाउँछ । यसले स्वतन्त्र चिन्तन, आलोचनात्मक विश्लेषण, तर्कपूर्ण बहस र विवेकपूर्ण निर्णय क्षमताको विकासमा सहयोग पुर्‍याउँछ ।

विभिन्न संस्कृति, विचार र मान्यताबीच आपसी समझदारी तथा सहिष्णुता विकास गर्नु पनि यस दिवसको महत्वपूर्ण उद्देश्य हो । समाजमा देखिने विभेद, असमानता, द्वन्द्व र अन्यायलाई बुझ्न तथा समाधानका उपाय खोज्न दार्शनिक चिन्तनले सहयोग पुर्‍याउँछ ।

नेपालमा पनि विश्व दर्शनशास्त्र दिवसका अवसरमा प्राज्ञिक तथा बौद्धिक क्षेत्रबाट कार्यक्रम हुने गरेका छन् । नेपाल प्रज्ञा–प्रतिष्ठानले दर्शन र मानवतावादसँग सम्बन्धित विचार गोष्ठी तथा छलफल आयोजना गरेको उदाहरणसमेत छ । सन् २०२१ मा प्रतिष्ठानले विश्व दर्शन दिवसको अवसर पारेर मानवतावादको महत्व विषयमा विचार गोष्ठी आयोजना गरेको थियो ।

२. विश्व शौचालय दिवस : सुरक्षित शौचालय सबैको अधिकार

हरेक वर्ष नोभेम्बर १९ मा विश्व शौचालय दिवस मनाइन्छ । विश्व शौचालय संगठन (World Toilet Organization) ले सन् २००१ मा यस दिवसको सुरुवात गरेको थियो । संयुक्त राष्ट्रसंघले सन् २०१३ मा यसलाई आधिकारिक दिवसका रूपमा मान्यता दिएपछि विश्वव्यापी रूपमा मनाउन थालिएको हो ।

शौचालय केवल दिसापिसाब गर्ने स्थान मात्र नभई मानव स्वास्थ्य, व्यक्तिगत मर्यादा, स्वच्छ वातावरण र सुरक्षित जीवनसँग जोडिएको आधारभूत आवश्यकता हो ।

सुरक्षित शौचालयको अभावले झाडापखाला तथा अन्य सरुवा रोग फैलन सक्छन् । विशेषगरी महिला, बालिका, बालबालिका, ज्येष्ठ नागरिक र अपाङ्गता भएका व्यक्तिहरूलाई असुरक्षित तथा अपर्याप्त शौचालयका कारण विभिन्न समस्या भोग्नुपर्ने अवस्था आउँछ ।

यस दिवसले सबै नागरिकलाई सुरक्षित, सफा र पहुँचयोग्य शौचालयको व्यवस्था गर्न सरकार, स्थानीय तह, संघसंस्था तथा समुदायलाई सचेत गराउँछ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघको तथ्यांकअनुसार विश्वमा अझै पनि करिब ३ अर्ब ४० करोड मानिस सुरक्षित रूपमा व्यवस्थित सरसफाइ सेवाबाट वञ्चित छन् ।

सन् २०२६ को विश्व शौचालय दिवसको मुख्य विषयवस्तु ‘Sanitation and Gender Equality’ अर्थात् ‘सरसफाइ र लैङ्गिक समानता’ रहेको छ । सुरक्षित शौचालय, पानी, साबुन र महिनावारी स्वच्छतासम्बन्धी सुविधाले महिला तथा बालिकाको सुरक्षा, सम्मान र समान अवसर सुनिश्चित गर्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्ने विषयलाई यस वर्ष जोड दिइएको छ ।

नेपालमा पनि विश्व शौचालय दिवसका अवसरमा सरसफाइ, स्वच्छता र सुरक्षित शौचालयसम्बन्धी जनचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गरिन्छन् । खुला दिसामुक्त अभियान, स्वच्छता प्रवर्द्धन तथा सार्वजनिक र विद्यालयका शौचालयको सुधार यस दिवससँग जोडिएका महत्वपूर्ण विषय हुन् ।

३. अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस : पुरुषको स्वास्थ्य, जिम्मेवारी र सकारात्मक भूमिका

हरेक वर्ष नोभेम्बर १९ मा अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस मनाइन्छ । सन् १९९९ नोभेम्बर १९ मा त्रिनिडाड एन्ड टोबागोका इतिहासका प्राध्यापक डा. जेरोम टिलक्सिङले यस दिवसको आधुनिक सुरुवात गरेका थिए ।

पुरुष तथा बालकको सकारात्मक योगदानलाई सम्मान गर्ने, उनीहरूको शारीरिक तथा मानसिक स्वास्थ्यका विषयमा सचेतना फैलाउने र समाजमा सकारात्मक पुरुष आदर्श स्थापित गर्ने उद्देश्यले यो दिवस सुरु गरिएको हो ।

अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवसले पुरुषले परिवार, समाज र राष्ट्र निर्माणमा पुर्‍याउँदै आएको योगदानलाई सम्मान गर्नुका साथै पुरुषले भोगिरहेका स्वास्थ्य, सामाजिक तथा मानसिक समस्याबारे खुलेर छलफल गर्न प्रेरित गर्छ ।

पुरुषहरूमा देखिने मानसिक तनाव, आत्महत्या, कार्यस्थलको जोखिम, स्वास्थ्य परीक्षणप्रतिको बेवास्ता तथा सामाजिक दबाबजस्ता विषयमा सचेतना फैलाउनु पनि यस दिवसको महत्वपूर्ण पक्ष हो ।

त्यस्तै, महिला तथा पुरुषबीच समान अधिकार, पारस्परिक सम्मान र सहकार्यको वातावरण निर्माण गर्न यस दिवसले जोड दिन्छ । यसको उद्देश्य महिला अधिकारलाई कमजोर बनाउनु नभई लैङ्गिक समानतामा पुरुषको सकारात्मक सहभागिता बढाउनु हो ।

नेपालमा पनि अन्तर्राष्ट्रिय पुरुष दिवस मनाउन थालिएको छ । उपलब्ध समाचार विवरणअनुसार सन् २०१८ नोभेम्बर १९ मा स्वतन्त्र युवाहरूको समूह ‘हामी दाजुभाइ’ ले काठमाडौंमा कार्यक्रम आयोजना गर्दै नेपालमा पहिलोपटक औपचारिक रूपमा यो दिवस मनाएको जनाएको थियो ।

नेपालमा तीनवटै दिवसको सान्दर्भिकता

यी तीन दिवस नेपालका लागि पनि उत्तिकै सान्दर्भिक छन् । शिक्षा, सामाजिक चेतना, सार्वजनिक स्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता र सभ्य समाज निर्माणका दृष्टिले यी दिवसले महत्वपूर्ण सन्देश दिन्छन् ।

दर्शनशास्त्रले मानिसलाई सही र गलत छुट्याउन तथा प्रश्न गर्न सिकाउँछ । सुरक्षित शौचालय र सरसफाइले स्वस्थ तथा सम्मानजनक जीवनको आधार तयार गर्छ । त्यस्तै, पुरुष दिवसले पुरुषको स्वास्थ्य, सामाजिक जिम्मेवारी र समानतामा आधारित सम्बन्धको आवश्यकतालाई उजागर गर्छ ।

नेपालमा यी दिवसका अवसरमा विभिन्न संघसंस्था, शैक्षिक तथा प्राज्ञिक क्षेत्र र सरोकारवाला निकायले सचेतनामूलक कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन् । यद्यपि तीनवटै दिवसलाई राष्ट्रिय सार्वजनिक बिदाका रूपमा मनाइँदैन ।

एउटै दिन परेका यी तीन दिवसले मानिसलाई सोचमा विवेकशील, जीवनशैलीमा स्वच्छ र सामाजिक व्यवहारमा जिम्मेवार बन्न प्रेरित गर्ने साझा सन्देश दिएका छन् ।