धादिङ । आज साउन १५ अर्थात् खीर खाने दिन देशभर परम्परागत रूपमा मनाइँदैछ । नेपाली समाजमा साउन १५ मा परिवार, आफन्त र छिमेकीसँग बसेर खीर खाने परम्परा रहिआएको छ । दूध, चामल, चिनी वा सक्खर, घिउ तथा सुकामेवा मिसाएर बनाइने खीरलाई शुभ, पवित्र र पौष्टिक परिकारका रूपमा लिने गरिन्छ ।
साउन महिना वर्षायामको समय हो । यही समयमा धान रोपाइँ सकिने, हरियो घाँस प्रशस्त पाइने भएकाले गाईभैँसीले बढी दूध दिने र घरमा दूधको उपलब्धता बढ्ने विश्वास गरिन्छ । यही कारणले साउन १५ मा खीर पकाएर खाने परम्परा विकास भएको मानिन्छ ।
खीर खाने दिनको महत्व
खीर खाने दिन केवल मिठो परिकार खाने दिन मात्र होइन, नेपाली समाजको सांस्कृतिक पहिचानसँग जोडिएको परम्परा पनि हो । यस दिन परिवारका सबै सदस्य एकै ठाउँमा बसेर खीर खाने, आफन्तलाई निम्तो दिने र शुभकामना साटासाट गर्ने चलन छ ।
धार्मिक विश्वासअनुसार दूधलाई पवित्रता, चामललाई समृद्धि र खीरलाई शुभताको प्रतीक मानिन्छ । त्यसैले पूजा, विवाह, व्रतबन्ध, यज्ञ, जन्मोत्सव तथा अन्य शुभकार्यमा पनि खीरलाई विशेष परिकारका रूपमा प्रयोग गर्ने गरिन्छ ।
नेपालमा खीर खाने चलन कहिलेदेखि सुरु भयो ?
साउन १५ मा खीर खाने चलन कहिलेदेखि सुरु भयो भन्नेबारे ठोस ऐतिहासिक मिति उपलब्ध छैन । तर संस्कृतिविद्हरूका अनुसार यो परम्परा नेपालमा शताब्दीयौँदेखि चलिआएको छ । कृषि प्रधान समाजमा धान रोपाइँ सम्पन्न भएपछि किसानले श्रमको सम्मानस्वरूप परिवारसँग खीर खाने परम्परा बसालेको विश्वास गरिन्छ ।
आयुर्वेदमा पनि दूध र चामलबाट बनेको खीरलाई पौष्टिक तथा शरीरलाई ऊर्जा दिने परिकारका रूपमा उल्लेख गरिएको पाइन्छ। वर्षायाममा शरीरलाई आवश्यक पोषण दिन पनि खीर उपयोगी मानिन्छ ।
बदलिँदो खीर खाने संस्कृति
विगतमा घरमै तयार गरिएको खीर परिवारका सदस्यसँग बसेर खाने चलन बढी थियो । अहिले भने होटल, रेस्टुरेन्ट तथा विभिन्न संघसंस्थाले पनि साउन १५ को अवसरमा विशेष खीर कार्यक्रम आयोजना गर्ने गरेका छन् । सामाजिक सञ्जालमा शुभकामना आदानप्रदान गर्दै खीर खाने संस्कृति पनि विस्तार हुँदै गएको छ ।
परम्परा जोगाउँदै परिवारसँग बसेर साउन १५ मा खीर खाने चलनले नेपाली समाजको मौलिक संस्कृति, पारिवारिक एकता र आपसी सद्भावलाई अझ बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ ।
