काठमाडौं । आज विश्वभर विश्व जनसंख्या दिवस (World Population Day) विभिन्न जनचेतनामूलक कार्यक्रम गरी मनाइँदै छ । हरेक वर्ष जुलाई ११ मा मनाइने यो दिवसको उद्देश्य जनसंख्या, प्रजनन स्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता, परिवार नियोजन तथा दिगो विकाससँग सम्बन्धित विषयमा विश्व समुदायलाई सचेत गराउनु हो ।
विश्व जनसंख्या दिवस मनाउने अवधारणा सन् १९८७ जुलाई ११ मा विश्वको जनसंख्या ५ अर्ब पुगेको अवसर (Day of Five Billion) पछि विकसित भएको हो । त्यसपछि संयुक्त राष्ट्रसंघीय विकास कार्यक्रम (UNDP) को तत्कालीन गभर्निङ काउन्सिलले सन् १९८९ मा प्रत्येक वर्ष जुलाई ११ लाई विश्व जनसंख्या दिवसका रूपमा मनाउने निर्णय गरेको थियो । पहिलो पटक यो दिवस सन् १९९० मा विश्वका ९० भन्दा बढी देशमा मनाइएको थियो ।
यस वर्षको विश्व जनसंख्या दिवसको नारा “Realizing the hopes and aspirations of young people – today and for the future” अर्थात् “युवाको सपना र आकांक्षा आज र भविष्यमा साकार पारौं” रहेको छ । संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोष (UNFPA) ले युवाको शिक्षा, रोजगारी, स्वास्थ्य र प्रजनन अधिकार सुनिश्चित गर्दै जनसांख्यिक परिवर्तनलाई अवसरका रूपमा उपयोग गर्नुपर्नेमा जोड दिएको छ ।
नेपालमा पनि विश्व जनसंख्या दिवस हरेक वर्ष स्वास्थ्य तथा जनसंख्या मन्त्रालय, राष्ट्रिय योजना आयोग, संयुक्त राष्ट्रसंघीय जनसंख्या कोष (UNFPA) नेपाल तथा विभिन्न सरकारी एवं गैरसरकारी संस्थाहरूको सहकार्यमा विविध कार्यक्रम गरी मनाइन्छ । जनसंख्या व्यवस्थापन, सुरक्षित मातृत्व, परिवार नियोजन, किशोर–किशोरी स्वास्थ्य, लैङ्गिक समानता तथा दिगो विकासका विषयमा अन्तरक्रिया, सचेतनामूलक कार्यक्रम र अभियान सञ्चालन गरिन्छ ।
नेपालको पछिल्लो राष्ट्रिय जनगणना २०७८ अनुसार देशको कुल जनसंख्या २ करोड ९१ लाख ६४ हजार ५ सय ७८ पुगेको छ। यो २०६८ सालको जनगणनाको तुलनामा वार्षिक औसत ०.९३ प्रतिशत वृद्धिदर हो, जुन अघिल्ला दशकहरूको तुलनामा उल्लेखनीय रूपमा घटेको देखिन्छ । बढ्दो वैदेशिक रोजगारी, शहरीकरण, शिक्षा, परिवार नियोजनको पहुँच र घट्दो जन्मदरका कारण नेपालको जनसंख्या वृद्धिदर निरन्तर ओरालो लागेको विज्ञहरू बताउँछन् ।
जनसंख्या विज्ञहरूका अनुसार नेपालको जनसंख्या वृद्धि सुस्त बन्दै गएसँगै वृद्धजनको संख्या बढ्ने, श्रमशक्ति घट्ने र उत्पादनशील उमेर समूहको अनुपातमा परिवर्तन आउने चुनौती देखिएको छ । त्यसैले जनसंख्या व्यवस्थापनसँगै युवालाई शिक्षा, रोजगारी र अवसर प्रदान गर्नु आगामी विकासका लागि महत्त्वपूर्ण हुने उनीहरूको भनाइ छ ।
विश्व जनसंख्या दिवसले केवल जनसंख्या बढेको वा घटेको तथ्याङ्क प्रस्तुत गर्ने मात्र नभई, प्रत्येक नागरिकको स्वास्थ्य, अधिकार, शिक्षा, समान अवसर र दिगो विकास सुनिश्चित गर्नुपर्ने सन्देश पनि दिने गर्दछ ।
