आज हरिबोधिनी एकादशी, किन गरिन्छ तुलसी र शालिग्रामको विवाह ?

Avatar photo
Dhadingpost
मंसिर ४, २०८३

धादिङ । हरिबोधिनी एकादशीलाई हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले वर्षभरिका एकादशीमध्ये विशेष महत्त्वपूर्ण एकादशीका रूपमा मनाउने गर्छन् । यस दिनलाई ठूलो एकादशी, देवउठनी एकादशी तथा तुलसी विवाहका रूपमा समेत चिनिन्छ । आजको दिन भगवान् विष्णुको पूजा आराधना गरी व्रत बस्ने तथा तुलसीको विवाह गरिदिने धार्मिक परम्परा छ ।

वैदिक सनातन हिन्दु धर्मशास्त्रअनुसार आषाढ शुक्ल एकादशी अर्थात् हरिशयनी एकादशीका दिन क्षीरसागरमा शयन गर्नुभएका भगवान् विष्णु चार महिनापछि कार्तिक शुक्ल एकादशीका दिन जागा हुने धार्मिक विश्वास छ । त्यसैले यस दिनलाई हरिबोधिनी एकादशी भनिएको हो । भगवान् विष्णु जागा भएपछि चतुर्मास समाप्त हुने र विवाहलगायतका शुभकार्य सुरु गर्न सकिने मान्यता पनि छ ।

हरिबोधिनी एकादशीको अर्को विशेषता तुलसी विवाह हो । यस दिन तुलसीको मठलाई सजाएर भगवान् विष्णुको प्रतीक शालिग्रामसँग विधिपूर्वक विवाह गराउने चलन छ। हिन्दु धर्मशास्त्रमा तुलसीलाई भगवान् विष्णुकी प्रिय मानिन्छ । त्यसैले तुलसी र शालिग्रामको विवाह गराउँदा धार्मिक पुण्य प्राप्त हुने तथा घरपरिवारमा सुख, शान्ति र समृद्धि कायम हुने विश्वास गरिन्छ ।

तुलसीको धार्मिक, सांस्कृतिक तथा वैज्ञानिक महत्त्व पनि उत्तिकै रहेको छ । वैदिक सनातन परम्परामा तुलसीलाई पवित्र वनस्पतिका रूपमा पूजा गर्ने चलन हजारौँ वर्षदेखि रहँदै आएको छ । परम्पराअनुसार बिहान उठेर तुलसीमा जल अर्पण गर्ने, पूजा गर्ने र नमन गरेपछि मात्रै दैनिक कार्य सुरु गर्ने प्रचलन छ ।

तुलसीको महत्त्वबारे पद्म पुराणमा वृन्दा देवीसँग सम्बन्धित प्रसङ्ग उल्लेख गरिएको छ । धार्मिक कथनअनुसार वृन्दा देवीले भगवान् विष्णुलाई पतिको रूपमा प्राप्त गर्न गरेको तपस्यासँग तुलसीको उत्पत्तिको प्रसङ्ग जोडिएको छ । त्यस्तै, श्रीमद्भागवत पुराणलगायतका धार्मिक ग्रन्थमा पनि तुलसीको महिमा र दैवी गुणको चर्चा गरिएको पाइन्छ ।

भगवान् श्रीकृष्णसँग पनि तुलसीका विभिन्न धार्मिक प्रसङ्ग जोडिएका छन् । भगवान् श्रीकृष्णलाई अर्पण गरिने प्रसादमा तुलसीको पात राख्ने परम्परा छ । तुलसीपत्रसहित श्रद्धापूर्वक भगवान् विष्णु तथा श्रीकृष्णको पूजा आराधना गर्दा पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक विश्वास रहिआएको छ ।

स्कन्द पुराणमा समेत तुलसी पूजाको महिमा उल्लेख गरिएको छ । तुलसीको पूजा, जल अर्पण र परिक्रमा गर्नाले पुण्य प्राप्त हुने धार्मिक मान्यता छ । यसरी तुलसी केवल पूजाआजामा प्रयोग हुने वनस्पति मात्र नभई हिन्दु धर्म, संस्कृति र परम्परासँग गहिरो रूपमा जोडिएको पवित्र प्रतीकका रूपमा स्थापित छ ।

हरिबोधिनी एकादशीका दिन देशका विभिन्न स्थानमा रहेका विष्णु मन्दिरमा भक्तजनको घुइँचो लाग्ने गर्छ । विशेषगरी धादिङसहित देशका विभिन्न क्षेत्रमा एकादशी मेला, पूजाआजा, भजनकीर्तन तथा तुलसी विवाह आयोजना गर्ने परम्परा छ । यस दिन व्रत बस्ने, स्नान गर्ने, भगवान् विष्णुको पूजा गर्ने र तुलसी विवाह गराउने धार्मिक प्रचलन रहेको छ ।

हरिबोधिनी एकादशीले धार्मिक आस्था र परम्पराको संरक्षण गर्नुका साथै तुलसीजस्ता महत्त्वपूर्ण वनस्पतिको महत्त्व नयाँ पुस्तामाझ परिचित गराउने अवसरसमेत प्रदान गर्छ ।