राष्ट्रिय भू–संरक्षण दिवस आज : २०३१ सालदेखि मनाइँदै, यस्तो छ महत्व

धादिङ । आज साउन २४ गते राष्ट्रिय भू–संरक्षण दिवस देशभर विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ । भूक्षय, बाढी, पहिरोलगायत प्राकृतिक प्रकोपको जोखिम न्यूनीकरण, जमिनको उर्वराशक्ति कायम राख्ने, पारिस्थितिक सन्तुलन जोगाउने तथा पूर्वाधार संरक्षण गर्ने उद्देश्यले नेपालमा हरेक वर्ष साउन २४ गते यो दिवस मनाउने गरिन्छ ।

नेपालमा वि.सं. २०३१ साल साउन २४ गतेदेखि भू–संरक्षण दिवस मनाउन थालिएको हो । भू–तथा जलाधार संरक्षण विभाग स्थापना भएको दिनलाई आधार बनाएर साउन २४ गतेलाई भू–संरक्षण दिवसका रूपमा मनाउन थालिएको हो । विभागको स्थापना भएपछि जिल्लास्तरमा समेत भू–संरक्षणसम्बन्धी कार्यालय स्थापना गरी सेवा प्रवाह सुरु गरिएको उल्लेख छ ।

दिवसका अवसरमा देशका विभिन्न स्थानमा वृक्षरोपण, अन्तरक्रिया, जनचेतनामूलक कार्यक्रम तथा भू–संरक्षणसँग सम्बन्धित गतिविधि सञ्चालन हुँदै आएका छन्।

किन मनाइन्छ राष्ट्रिय भू–संरक्षण दिवस?

नेपालको भौगोलिक बनावट, कमजोर भौगर्भिक संरचना तथा भिरालो भू–धरातलका कारण धेरै स्थान भूक्षय, पहिरो र अन्य प्राकृतिक विपद्को जोखिममा छन् । त्यसमा वन विनाश, अव्यवस्थित सडक निर्माण, जथाभावी जमिन कटान, अत्यधिक चरिचरन तथा प्राकृतिक स्रोतको अव्यवस्थित प्रयोगले समस्या थप जटिल बनाउने गरेको छ ।

भूक्षय हुँदा जमिनको माथिल्लो उर्वर माटो बगेर जान्छ। यसले कृषि उत्पादनमा प्रत्यक्ष असर पार्नुका साथै खोलानाला तथा नदीमा गेग्रान थुप्रिने, बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढ्ने र सडक, पुल, खानेपानी तथा सिँचाइजस्ता पूर्वाधारमा क्षति पुग्ने अवस्था सिर्जना गर्न सक्छ ।

यही कारण भूक्षय नियन्त्रण, जमिनको उर्वराशक्ति संरक्षण, जलाधारको संरक्षण, प्राकृतिक प्रकोप न्यूनीकरण र वातावरणीय सन्तुलन कायम राख्न भू–संरक्षण दिवस मनाउने गरिएको हो ।

भू–संरक्षण भनेको के हो ?

भू–संरक्षण भन्नाले माटो र जमिनलाई क्षय हुनबाट जोगाउनुका साथै यसको उत्पादन क्षमता र प्राकृतिक गुण कायम राख्ने कार्यलाई बुझिन्छ ।

यसअन्तर्गत वृक्षरोपण, वन संरक्षण, पानीको उचित निकास व्यवस्थापन, पहिरो नियन्त्रण, भिरालो जमिनमा उपयुक्त खेती प्रणाली, बायो–इन्जिनियरिङ, खोल्सा तथा जलाधार संरक्षणलगायतका काम पर्छन् ।

भू–संरक्षण केवल जमिन जोगाउने विषय मात्र नभई कृषि, वन, पानी, वातावरण, जैविक विविधता र मानव जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो ।

भू–संरक्षण दिवसको महत्व

राष्ट्रिय भू–संरक्षण दिवसले माटो र जमिनको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने अवसर प्रदान गर्छ ।

यस दिवसको प्रमुख महत्वलाई यसरी बुझ्न सकिन्छ :

१. भूक्षय नियन्त्रणमा सहयोग
माटो बग्ने तथा जमिन कटान हुने क्रमलाई कम गर्न भू–संरक्षणका उपायबारे जनचेतना फैलाउँछ ।

२. बाढी तथा पहिरोको जोखिम न्यूनीकरण
वन, जलाधार र जमिनको उचित संरक्षणले बाढी तथा पहिरोको जोखिम घटाउन सहयोग पुर्‍याउँछ ।

३. कृषि उत्पादन संरक्षण
उर्वर माटो संरक्षण हुँदा कृषि उत्पादनको क्षमता कायम राख्न मद्दत पुग्छ ।

४. पानीका स्रोत संरक्षण
जलाधार तथा आसपासको भूभाग संरक्षण गर्दा पानीका मुहान, खोला तथा नदी प्रणाली संरक्षणमा सहयोग पुग्छ ।

५. वातावरणीय सन्तुलन कायम
माटो, वनस्पति र पानीबीचको प्राकृतिक सम्बन्ध कायम राख्न भू–संरक्षण महत्वपूर्ण हुन्छ ।

६. पूर्वाधार संरक्षण
भूक्षय र पहिरो नियन्त्रण गर्दा सडक, पुल, खानेपानी, सिँचाइ तथा अन्य पूर्वाधारमा हुने क्षति कम गर्न सकिन्छ ।

धादिङमा भू–संरक्षणको महत्व

पहाडी भूगोल, भिरालो जमिन र मनसुनमा हुने भारी वर्षाका कारण धादिङमा भू–संरक्षणको महत्व अझ बढी छ ।

जिल्लाका विभिन्न क्षेत्रमा सडक निर्माणका क्रममा हुने भू–कटान, पानीको उचित निकास नहुनु, वन क्षेत्रको क्षयीकरण तथा कमजोर जमिनका कारण वर्षायाममा भूक्षय र पहिरोको जोखिम देखिने गरेको छ ।

विशेषगरी ग्रामीण सडक निर्माण गर्दा भूगोलको अवस्था नहेरी जथाभावी डोजर चलाउने, कटानबाट निस्किएको माटो तथा ढुंगा व्यवस्थापन नगर्ने र पानी निकासका संरचना पर्याप्त नबनाउने हो भने वर्षायाममा सडकसँगै आसपासका जमिनमा समेत क्षति पुग्न सक्छ ।

त्यसैले धादिङमा विकास निर्माणका कामसँगै भू–संरक्षणलाई अनिवार्य रूपमा जोड्नुपर्ने आवश्यकता छ । सडक निर्माण गर्दा पानीको उचित निकास, भिरालो क्षेत्रमा जैविक तथा इन्जिनियरिङ प्रविधिबाट संरक्षण, वृक्षरोपण, खोल्सा तथा जलाधार संरक्षणमा ध्यान दिन आवश्यक छ ।

भू–संरक्षणमा स्थानीय समुदायको भूमिका

भू–संरक्षण सरकार वा कुनै एउटा कार्यालयको मात्र जिम्मेवारी होइन । स्थानीय समुदाय, किसान, विद्यालय, स्थानीय तह, सरकारी निकाय तथा विकास निर्माणमा संलग्न सबै पक्षको भूमिका महत्वपूर्ण हुन्छ ।

किसानले भिरालो जमिनमा माटो संरक्षण गर्ने खेती प्रणाली अपनाउने, स्थानीय समुदायले वन तथा पानीका स्रोत संरक्षण गर्ने र स्थानीय तहले वातावरणीय प्रभावलाई ध्यान दिएर विकास आयोजना सञ्चालन गर्ने हो भने भूक्षय नियन्त्रणमा उल्लेख्य सुधार ल्याउन सकिन्छ ।

विद्यालय तहबाटै विद्यार्थीलाई माटो, पानी, वन र वातावरण संरक्षणको महत्वबारे व्यवहारिक शिक्षा दिन सके भावी पुस्तामा संरक्षणको संस्कार विकास गर्न पनि सहयोग पुग्छ ।

दिवसले दिने सन्देश

राष्ट्रिय भू–संरक्षण दिवस केवल वृक्षरोपण वा औपचारिक कार्यक्रम गर्ने दिन मात्र होइन, हामीले विकास र प्राकृतिक स्रोतको उपयोग गर्ने तरिकाबारे पुनर्विचार गर्ने अवसर पनि हो ।

माटो बिग्रिए कृषि प्रभावित हुन्छ, वन कमजोर भए पानीका स्रोत प्रभावित हुन्छन् र जलाधार कमजोर भए बाढी तथा पहिरोको जोखिम बढ्छ । त्यसैले भू–संरक्षणलाई वातावरण संरक्षण, कृषि, जलस्रोत र विपद् व्यवस्थापनसँग जोडेर अघि बढाउन आवश्यक छ ।

नेपालमा वि.सं. २०३१ सालदेखि निरन्तर मनाइँदै आएको राष्ट्रिय भू–संरक्षण दिवसले माटो, जमिन, वन र पानीको संरक्षणमार्फत सुरक्षित र दिगो भविष्य निर्माण गर्नुपर्ने सन्देश दिँदै आएको छ ।

माटो जोगाउनु भनेको केवल जमिन जोगाउनु होइन—कृषि, पानी, वातावरण र भावी पुस्ताको भविष्य जोगाउनु हो ।