धादिङ । आज भदौ १२ गते अर्थात् अगस्ट २८ तारिखमा हिन्दू धर्मावलम्बीहरूको महत्वपूर्ण पर्व जनै पूर्णिमा तथा रक्षा बन्धन मनाइँदैछ । श्रावण शुक्ल पूर्णिमाका दिन मनाइने यो पर्व धार्मिक, सांस्कृतिक तथा पारिवारिक दृष्टिले विशेष महत्व राख्ने पर्वका रूपमा परिचित छ । नेपालमा यस दिन नयाँ जनै धारण गर्ने, पुरोहितबाट रक्षा सूत्र बाँध्ने, दिदीबहिनीले दाजुभाइलाई राखी बाँध्ने तथा क्वाँटी खाने परम्परा छ ।
जनै पूर्णिमालाई ऋषितर्पणी पनि भनिन्छ । यस दिन वैदिक परम्परा मान्नेहरूले स्नान गरी नयाँ यज्ञोपवीत अर्थात् जनै धारण गर्छन्। साथै सप्तऋषि तथा पितृहरूको स्मरण गर्दै तर्पण गर्ने धार्मिक परम्परा रहेको छ ।
जनै पूर्णिमा कहिलेदेखि मनाउन थालियो ?
जनै पूर्णिमा कहिलेदेखि सुरु भयो भन्ने विषयमा एउटै निश्चित ऐतिहासिक मिति उल्लेख भएको पाइँदैन । यसको परम्परा प्राचीन वैदिक तथा पौराणिक संस्कृतिसँग जोडिएको छ । धार्मिक ग्रन्थ र परम्परामा श्रावण शुक्ल पूर्णिमालाई वेद, ऋषि तथा यज्ञोपवीतसँग सम्बन्धित महत्वपूर्ण दिनका रूपमा व्याख्या गरिएको पाइन्छ ।
यस दिनलाई ऋषितर्पणी र उपाकर्मसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । वैदिक परम्परामा अध्ययन–अध्यापन, वेदको पुनःअध्ययन तथा ऋषिहरूप्रति सम्मान प्रकट गर्ने दिनका रूपमा पनि यसको महत्व रहेको मानिन्छ ।
रक्षा बन्धनसँग जोडिएको धार्मिक मान्यता
रक्षा बन्धनको परम्परा पनि प्राचीन पौराणिक कथासँग जोडिएको छ। धार्मिक मान्यताअनुसार देवता र दानवबीचको संघर्षका क्रममा गुरु बृहस्पतिले देवगणको रक्षाका लागि रक्षा विधान तयार गरेको कथा पाइन्छ ।
त्यसैगरी भगवान् विष्णुको वामन अवतार र दानवराज बलिसँग सम्बन्धित कथालाई पनि रक्षा सूत्रको परम्परासँग जोडिन्छ। रक्षा सूत्र बाँध्दा उच्चारण गरिने प्रसिद्ध मन्त्र ‘येन बद्धो बलिराजा…’ यही धार्मिक परम्परासँग सम्बन्धित मानिन्छ ।
यद्यपि यी प्रसंगहरू धार्मिक तथा पौराणिक मान्यता हुन्; तिनलाई आधुनिक ऐतिहासिक प्रमाणका रूपमा नभई परम्परागत कथाका रूपमा बुझिन्छ ।
किन बाँधिन्छ रक्षा सूत्र ?
जनै पूर्णिमाका दिन पुरोहितले मन्त्र उच्चारण गर्दै हातमा बाँधिदिने धागोलाई रक्षा सूत्र वा डोरो भनिन्छ । धार्मिक विश्वासअनुसार यसले मानिसलाई नकारात्मक प्रभावबाट जोगाउने तथा सुख, शान्ति र समृद्धिको कामना गर्ने प्रतीकका रूपमा काम गर्छ ।
रक्षा सूत्रको मूल भाव भनेको सुरक्षा, विश्वास, जिम्मेवारी र शुभकामना हो। यही भाव विस्तार हुँदै दाजुभाइ र दिदीबहिनीबीच राखी बाँध्ने परम्परासँग पनि जोडिएको छ ।
जनै किन परिवर्तन गरिन्छ ?
जनै पूर्णिमाको अर्को प्रमुख विशेषता नयाँ जनै धारण गर्नु हो। ब्रतबन्ध गरेका हिन्दू पुरुषहरूले यस दिन पुरानो जनै फेरेर नयाँ यज्ञोपवीत धारण गर्ने परम्परा छ ।
धार्मिक मान्यताअनुसार जनैलाई ज्ञान, कर्म, उपासना र आध्यात्मिक अनुशासनसँग जोडेर हेर्ने गरिन्छ । जनै परिवर्तनलाई आफ्नो धार्मिक कर्तव्य र शुद्धताको स्मरण गर्ने अवसरका रूपमा पनि लिइन्छ ।
दिदीबहिनी र दाजुभाइको सम्बन्धमा राखीको महत्व
नेपालका विभिन्न समुदायमा जनै पूर्णिमा रक्षा बन्धनका रूपमा पनि मनाइन्छ । यस अवसरमा दिदीबहिनीले दाजुभाइको हातमा राखी बाँध्दै उनीहरूको सुख, स्वास्थ्य, दीर्घायु र समृद्धिको कामना गर्छन् ।
दाजुभाइले पनि दिदीबहिनीप्रति माया, सम्मान र जिम्मेवारी व्यक्त गर्दै उपहार दिने चलन छ । यसले पारिवारिक सम्बन्धलाई थप आत्मीय र बलियो बनाउने विश्वास गरिन्छ ।
रक्षा बन्धनलाई केवल दाजुभाइ–दिदीबहिनीबीचको पर्वका रूपमा मात्र नभई आपसी प्रेम, विश्वास, संरक्षण र जिम्मेवारीको प्रतीकका रूपमा समेत लिन सकिन्छ ।
जनै पूर्णिमा र क्वाँटीको सम्बन्ध
नेपालमा जनै पूर्णिमाका दिन क्वाँटी खाने परम्परा पनि लोकप्रिय छ । विभिन्न प्रकारका गेडागुडी भिजाएर टुसा उमारेर पकाइने क्वाँटीलाई पौष्टिक परिकारका रूपमा लिइन्छ ।
नेपाल पर्यटन बोर्डले पनि जनै पूर्णिमाका अवसरमा परिवार तथा आफन्तबीच भेला भएर क्वाँटी वा टुसा उमारिएका गेडागुडी खाने परम्परालाई उल्लेख गरेको छ ।
यसरी हेर्दा जनै पूर्णिमा धार्मिक अनुष्ठानसँगै पारिवारिक भेटघाट, खानपान र सामाजिक सद्भावको पर्व पनि हो ।
जनै पूर्णिमाको समग्र महत्व
जनै पूर्णिमाले धार्मिक आस्था र संस्कृतिको संरक्षणसँगै मानिसलाई आफ्ना कर्तव्य, सम्बन्ध र परम्पराको सम्झना गराउँछ । नयाँ जनै धारण गर्ने परम्पराले आत्मअनुशासन र धार्मिक जिम्मेवारीको स्मरण गराउँछ भने रक्षा सूत्रले सुरक्षा र शुभकामनाको भाव बोकेको हुन्छ ।
ऋषिहरूको स्मरण तथा तर्पणले ज्ञान र परम्पराप्रति सम्मान व्यक्त गर्छ भने दाजुभाइ तथा दिदीबहिनीबीचको राखीले पारिवारिक प्रेम र सम्बन्धलाई बलियो बनाउने सन्देश दिन्छ ।
त्यसैले जनै पूर्णिमा केवल धागो फेर्ने वा बाँध्ने पर्व मात्र नभई धर्म, संस्कार, ज्ञान, परिवार र सामाजिक सम्बन्धलाई जोड्ने महत्वपूर्ण नेपाली सांस्कृतिक पर्वका रूपमा लिन सकिन्छ ।
