धादिङ । यमपञ्चक अर्थात् तिहारको चौथो दिन आज कार्तिक २४ गते मंगलबार गोवर्धन पूजा, गोरु पूजा तथा हली तिहार मनाइँदैछ । प्रत्येक वर्ष कार्तिक शुक्ल प्रतिपदाका दिन मनाइने यस पर्वमा गोवर्धन पर्वत, गोरु तथा बली राजाको पूजा आराधना गर्ने धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परा छ ।
गोवर्धन पूजाका दिन घरको आँगन लिपपोत गरी गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाएर पूजा गर्ने चलन छ। उक्त आकृतिमा फूल, अक्षता, चन्दन, धूप, दीप तथा विभिन्न परिकार चढाएर पूजा गरिन्छ । यस दिन कृषि कार्यमा सहयोग गर्ने गोरुलाई समेत नुहाइदिने, माला र टीका लगाइदिने तथा मीठा खानेकुरा खुवाउने गरिन्छ ।
गोवर्धन पूजा किन मनाइन्छ ?
धार्मिक मान्यताअनुसार द्वापरयुगमा ब्रजवासीहरूले वर्षा र अन्न उत्पादनका लागि देवराज इन्द्रको पूजा गर्ने गर्थे । भगवान् श्रीकृष्णले प्रकृति, गोवर्धन पर्वत, गाईवस्तु र कृषि कर्मको महत्त्व बुझाउँदै गोवर्धन पर्वतको पूजा गर्न प्रेरित गर्नुभएको पौराणिक कथा छ ।
श्रीकृष्णको भनाइअनुसार ब्रजवासीहरूले इन्द्रको सट्टा गोवर्धन पर्वतको पूजा गरेपछि क्रोधित भएका इन्द्रले ब्रजमा भीषण वर्षा गराएको धार्मिक कथन छ । त्यसबेला भगवान् श्रीकृष्णले आफ्नो कान्छी औँलाले गोवर्धन पर्वत उठाएर ब्रजवासी तथा गाईवस्तुलाई वर्षाबाट बचाउनुभएको थियो ।
यसै घटनाको सम्झनामा गोवर्धन पूजा गर्ने परम्परा सुरु भएको धार्मिक विश्वास छ ।
यस्तो छ गोवर्धन पूजा गर्ने विधि
गोवर्धन पूजाका दिन बिहानै उठेर स्नान गरी घरको आँगन सफा गर्ने र लिपपोत गर्ने परम्परा छ। त्यसपछि गाईको गोबरबाट गोवर्धन पर्वतको आकृति बनाई फूल, अक्षता, चन्दन, अबिर, धूप र दीपले पूजा गरिन्छ ।
पूजाका क्रममा भगवान् श्रीकृष्णको स्मरण गर्दै फलफूल, मिठाई, अन्न तथा घरमा तयार गरिएका विभिन्न परिकार नैवेद्यका रूपमा चढाइन्छ । कतिपय स्थानमा अन्नकूट तयार गरी भगवान्लाई भोग लगाउने चलन पनि छ ।
यस दिन गोरुलाई नुहाइदिएर सिङमा तेल लगाउने, माला र टीका लगाइदिने तथा मीठा परिकार खुवाएर पूजा गरिन्छ । धार्मिक परम्पराअनुसार बली राजाको समेत पूजा आराधना गरिन्छ ।
गोरु पूजा र हली तिहारको महत्त्व
नेपाल कृषिप्रधान देश भएकाले गोरुलाई कृषि जीवनको महत्त्वपूर्ण सहयोगीका रूपमा लिइन्छ। खेत जोत्न, अन्नबाली उत्पादन गर्न र ग्रामीण जीवनलाई सहज बनाउन गोरुले पुर्याएको योगदानको सम्मानस्वरूप यस दिन गोरुको पूजा गर्ने गरिन्छ।
वर्षभरि खेतबारीमा हलो जोतेर अन्न उत्पादनमा सहयोग गर्ने हली तथा किसानलाई सम्मान गर्ने परम्परा पनि छ। यसैले आजको दिनलाई हली तिहारका रूपमा समेत चिनिन्छ ।
अन्नकूट पर्वको विशेषता
गोवर्धन पूजाकै दिन कतिपय समुदाय तथा मठमन्दिरमा अन्नकूट पर्व पनि मनाइन्छ । अन्नकूटमा विभिन्न प्रकारका अन्न, तरकारी, मिठाई तथा पकवान तयार गरी भगवान् श्रीकृष्णलाई भोग लगाउने परम्परा छ। अन्नकूटको अर्थ अन्नको थुप्रो वा समूह भन्ने हुन्छ ।
गोवर्धन पूजा धार्मिक आस्था र परम्परासँगै प्रकृति, पशुधन तथा कृषि संस्कृतिप्रति सम्मान व्यक्त गर्ने पर्व पनि हो। यस पर्वले पशुपन्छीप्रति माया, कृषि पेसाप्रति सम्मान र प्रकृतिसँगको मानव सम्बन्धलाई स्मरण गराउँछ ।
तिहारको यस अवसरमा परिवार तथा समुदायबीच आपसी सद्भाव, सहयोग र खुसी साटासाट गरिन्छ ।
