आज विश्व विकास सूचना दिवस, यस्तो छ इतिहास र उद्देश्य

धादिङ । विश्वभर विकाससम्बन्धी समस्या र चुनौतीबारे जनचेतना फैलाउने तथा तिनको समाधानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहकार्य अभिवृद्धि गर्ने उद्देश्यले आज अक्टोबर २४ मा विश्व विकास सूचना दिवस मनाइँदैछ । संयुक्त राष्ट्रसंघले हरेक वर्ष अक्टोबर २४ मा यो दिवस मनाउने गरेको छ ।

विश्व विकास सूचना दिवस (World Development Information Day) विकासका समस्या, तिनको समाधानका उपाय र सूचना प्रविधिले विकास प्रक्रियामा पुर्‍याउन सक्ने योगदानबारे विश्व समुदायको ध्यान आकर्षित गर्ने उद्देश्यसँग सम्बन्धित छ ।

सन् १९७२ मा स्थापना, पहिलोपटक १९७३ मा मनाइयो

संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले सन् १९७२ डिसेम्बर १९ मा प्रस्ताव नम्बर ३०३८ (XXVII) पारित गर्दै विश्व विकास सूचना दिवस स्थापना गर्ने निर्णय गरेको थियो । विकासका समस्याप्रति विश्व जनमतको ध्यान आकर्षित गर्न र तिनको समाधानका लागि अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग सुदृढ बनाउन यो दिवस स्थापना गरिएको हो ।

महासभाले संयुक्त राष्ट्रसंघ दिवसकै दिन अक्टोबर २४ मा विश्व विकास सूचना दिवस मनाउने निर्णय गरेको थियो । त्यसअनुसार पहिलोपटक सन् १९७३ अक्टोबर २४ मा यो दिवस मनाइएको थियो । सन् १९७० अक्टोबर २४ मा दोस्रो संयुक्त राष्ट्रसंघ विकास दशकका लागि अन्तर्राष्ट्रिय विकास रणनीति पारित भएको मितिसँग पनि यस दिवसको सम्बन्ध छ ।

संयुक्त राष्ट्रसंघका अनुसार विकाससम्बन्धी सूचना व्यापक रूपमा प्रसार गर्नु र जनमत परिचालन गर्नुले विशेषगरी युवामा विकासका चुनौतीबारे चेतना बढाउन तथा अन्तर्राष्ट्रिय विकास सहयोगका प्रयासलाई प्रोत्साहन गर्न मद्दत गर्छ ।

किन मनाइन्छ विश्व विकास सूचना दिवस?

विश्व विकास सूचना दिवस मनाउनुको मुख्य उद्देश्य विकासका समस्या समाधान गर्न आवश्यक सूचना नागरिकसम्म पुर्‍याउनु र विश्व समुदायलाई साझा प्रयासका लागि प्रेरित गर्नु हो ।

गरिबी, बेरोजगारी, अशिक्षा, आर्थिक तथा सामाजिक असमानता र आधारभूत सेवामा पहुँचको अभावजस्ता चुनौती समाधान गर्न देशहरूबीच सहकार्य आवश्यक हुन्छ । यस्ता समस्याबारे सही जानकारी र जनचेतना फैलाउँदा विकासका लक्ष्य प्राप्तिका लागि नागरिक तथा सम्बन्धित निकायको सहभागिता बढाउन सकिन्छ ।

यस दिवसले विकासशील मुलुकमा सूचना तथा सञ्चार प्रविधिको पहुँच विस्तार गर्नुपर्ने आवश्यकतालाई समेत जोड दिन्छ । इन्टरनेट, मोबाइल र डिजिटल सञ्चार माध्यमको प्रभावकारी प्रयोगबाट शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, व्यापार तथा सरकारी सेवासम्बन्धी सूचना नागरिकसम्म पुर्‍याउन सकिन्छ ।

तर प्रविधिमा सबैको समान पहुँच नहुँदा ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिक विकासका अवसरबाट वञ्चित हुन सक्ने चुनौती पनि छ । त्यसैले डिजिटल पहुँच विस्तार, सूचना साक्षरता र विश्वसनीय जानकारीको उपलब्धता विकास प्रक्रियाका महत्त्वपूर्ण पक्ष हुन् ।

नेपालमा पनि दिवसको सान्दर्भिकता

नेपालमा पनि विकास सूचना र सञ्चारको पहुँच विस्तारको विषय महत्त्वपूर्ण छ । विशेषगरी ग्रामीण तथा दुर्गम क्षेत्रका नागरिकलाई शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, सरकारी सेवा र विकास निर्माणसम्बन्धी जानकारी सहज रूपमा उपलब्ध गराउनु आवश्यक छ ।

नेपालमा विभिन्न सञ्चारमाध्यमले यस दिवसबारे जानकारी तथा जनचेतनामूलक सामग्री प्रकाशन गर्ने गरेका छन् । तर हरेक वर्ष सरकारी तहमा देशव्यापी रूपमा विशेष कार्यक्रम आयोजना हुने गरेको पुष्टि गर्ने पर्याप्त आधिकारिक विवरण उपलब्ध छैन ।

नेपालको सन्दर्भमा विकाससम्बन्धी सूचना नागरिकसम्म पुर्‍याउनुका साथै सार्वजनिक खर्च, विकास आयोजनाको प्रगति, सेवा प्रवाह र नागरिकका अधिकारबारे जानकारी उपलब्ध गराउनु पनि उत्तिकै महत्त्वपूर्ण छ। यसले नागरिकको सहभागिता बढाउन र सार्वजनिक निकायलाई जवाफदेही बनाउन सहयोग गर्न सक्छ ।