धादिङ । नेपाली महिलाहरूको महत्वपूर्ण पर्व हरितालिका तीज नजिकिँदै गर्दा आज धेरै ठाउँमा ‘दर खाने दिन’का रूपमा मनाइँदैछ । तीजको व्रत बस्नुअघि अघिल्लो दिन साँझ परिवार, आफन्त तथा साथीभाइसँग बसेर विभिन्न परिकार खाने परम्परालाई दर खाने भनिन्छ ।
दर खाने दिन तीजको धार्मिक तथा सांस्कृतिक परम्परासँग जोडिएको छ । विशेषगरी तीजको दिन व्रत बस्ने महिलाले त्यसअघि शरीरलाई आवश्यक ऊर्जा प्राप्त होस् भन्ने उद्देश्यले अघिल्लो दिन दर खाने चलन रहेको पाइन्छ । यही कारण दरलाई तीजको व्रतअघि शरीरलाई तयार पार्ने खानाका रूपमा पनि लिइन्छ ।
परम्परागत रूपमा दरमा दूध, दही, घिउ, खीर, सेलरोटी, रोटी, तरकारी, फलफूललगायतका परिकार खाने चलन छ । कतिपय समुदायमा मासु तथा स्थानीय परिकार पनि दरमा समावेश गर्ने गरिन्छ । पछिल्लो समय भने परिवार, समुदाय र स्थानअनुसार दरका परिकारमा विविधता थपिँदै गएको छ ।
दर खाने नाममा धेरै खाना खानुपर्छ भन्ने होइन । शरीरलाई आवश्यक पर्ने पोषक तत्व र ऊर्जा प्राप्त हुने गरी सन्तुलित भोजन गर्नु महत्वपूर्ण हुन्छ । भात, रोटी वा ढिँडोजस्ता अन्नसँगै दाल, गेडागुडी, अण्डा, दूध, दही, हरियो तरकारी र फलफूल खान सकिन्छ। पर्याप्त पानी पिउनु पनि उत्तिकै आवश्यक हुन्छ ।
तीजको व्रतमा पानीसमेत नखाने परम्परा भएका महिलाले अघिल्लो दिन शरीरमा पानीको मात्रा पर्याप्त राख्न ध्यान दिनुपर्छ । लामो समय भोकै बसेर एकैपटक धेरै खाना खानुभन्दा सामान्य रूपमा खाना खाँदै पर्याप्त पानी पिउनु स्वास्थ्यका दृष्टिले राम्रो मानिन्छ ।
दरमा चिल्लो, पिरो र अत्यधिक गुलियो परिकारको मात्रा भने नियन्त्रण गर्नु उपयुक्त हुन्छ । एकैपटक धेरै चिल्लो तथा मसलेदार खाना खाँदा अपच, पेट फुल्ने, ग्यास्ट्रिक तथा अन्य समस्या हुन सक्छ । त्यसैले स्वादसँगै आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थालाई पनि ध्यान दिएर दरका परिकार छनोट गर्नुपर्छ ।
मधुमेह, उच्च रक्तचाप, पेटसम्बन्धी समस्या वा अन्य स्वास्थ्य समस्या भएका व्यक्तिले दरमा खानपान गर्दा थप सावधानी अपनाउन आवश्यक हुन्छ । आफ्नो स्वास्थ्य अवस्थाअनुसार चिकित्सक वा स्वास्थ्यकर्मीको सुझाव लिनु उपयुक्त हुन्छ ।
तीजको दर खाने परम्परा केवल खानपानसँग मात्र जोडिएको छैन । यसले परिवार, आफन्त, साथीभाइ तथा दिदीबहिनीबीच भेटघाट, आत्मीयता र सामाजिक सम्बन्धलाई पनि जोड्ने काम गर्छ । पहिले घरपरिवारमा सीमित रहेको दर खाने चलन पछिल्लो समय सामूहिक कार्यक्रम, महिला समूह तथा विभिन्न संस्थामार्फत पनि मनाउने क्रम बढेको छ ।
दर खाने दिनलाई धेरै खाने वा देखासिकी गर्ने अवसरभन्दा पनि नेपाली संस्कृति र परम्पराको संरक्षणसँगै स्वस्थ खानपान र आपसी सद्भाव बढाउने अवसरका रूपमा मनाउन सकिन्छ ।
तीजको मुख्य भावना नै आत्मीयता, भेटघाट र सांस्कृतिक उत्सव भएकाले दर खाँदा पनि स्वास्थ्यलाई प्राथमिकता दिँदै परम्परालाई निरन्तरता दिनु महत्वपूर्ण हुन्छ ।
