धादिङ । आज सेप्टेम्बर १६ अर्थात् विश्व ओजोन तह संरक्षण दिवस विश्वभर विभिन्न कार्यक्रम गरी मनाइँदैछ । पृथ्वीलाई सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैंगनी किरणबाट जोगाउने ओजोन तहको महत्वबारे जनचेतना फैलाउने तथा यसको संरक्षणका लागि भएका अन्तर्राष्ट्रिय प्रयासबारे जानकारी गराउने उद्देश्यले हरेक वर्ष यो दिवस मनाउने गरिन्छ ।
ओजोन तह पृथ्वीको वायुमण्डलको माथिल्लो भागमा रहेको ओजोन ग्यासको तह हो । यसले सूर्यबाट आउने हानिकारक पराबैंगनी किरणको ठूलो हिस्सा सोस्ने भएकाले पृथ्वीमा रहेका मानव, वनस्पति, जीवजन्तु तथा पारिस्थितिक प्रणालीको संरक्षणमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ । ओजोन तह कमजोर हुँदा सूर्यका हानिकारक पराबैंगनी किरण पृथ्वीको सतहसम्म बढी मात्रामा पुग्न सक्ने भएकाले मानव स्वास्थ्य र वातावरणमा प्रतिकूल असर पर्न सक्छ ।
विश्व ओजोन तह संरक्षण दिवस मनाउने निर्णय संयुक्त राष्ट्रसंघको महासभाले सन् १९९४ डिसेम्बर १९ मा गरेको थियो । महासभाले हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १६ लाई अन्तर्राष्ट्रिय ओजोन तह संरक्षण दिवसका रूपमा मनाउने घोषणा गरेको हो । सन् १९८७ सेप्टेम्बर १६ मा ओजोन तहलाई क्षति पुर्याउने पदार्थको उत्पादन तथा प्रयोग घटाउने उद्देश्यले मोन्ट्रियल प्रोटोकलमा हस्ताक्षर भएकाले त्यसैको सम्झनामा सेप्टेम्बर १६ लाई दिवसका रूपमा छनोट गरिएको हो। सन् १९९५ देखि यो दिवस विश्वभर मनाउन थालिएको हो ।
सन् १९७० को दशकमा वैज्ञानिकहरूले क्लोरोफ्लोरोकार्बन (सीएफसी) लगायतका केही रसायनले ओजोन तहमा क्षति पुर्याइरहेको पत्ता लगाए। फ्रिज, एयर कन्डिसनर, एरोसोललगायतका विभिन्न सामग्रीमा प्रयोग हुने यस्ता रसायन वायुमण्डलमा पुगेपछि ओजोन तहलाई कमजोर बनाउने पाइएको थियो । यसबाट विशेषगरी अन्टार्कटिका क्षेत्रमाथि ओजोन तहमा ठूलो क्षति भएको र ‘ओजोन प्वाल’ देखिएको थियो ।
ओजोन तहमा क्षति पुग्दा सूर्यबाट आउने पराबैंगनी विकिरण पृथ्वीको सतहमा बढी पुग्न सक्छ । यस्तो विकिरणको अत्यधिक सम्पर्कले छालाको क्यान्सर, आँखासम्बन्धी समस्या तथा अन्य स्वास्थ्य जोखिम बढाउन सक्छ भने कृषि, वनस्पति र समुद्री पारिस्थितिक प्रणालीमा समेत असर पर्न सक्छ ।
ओजोन तह संरक्षणका लागि सन् १९८७ मा भएको मोन्ट्रियल प्रोटोकललाई विश्वव्यापी वातावरणीय सहकार्यको महत्वपूर्ण उदाहरण मानिन्छ । यसअन्तर्गत ओजोन तहलाई क्षति पुर्याउने पदार्थको उत्पादन र उपभोग क्रमशः घटाउँदै हटाउने अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता गरिएको थियो । विश्वका अधिकांश देशको सहभागितामा कार्यान्वयन भइरहेको यस सम्झौताका कारण ओजोन तहमा सुधारको दीर्घकालीन संकेत देखिएको वैज्ञानिक मूल्यांकनहरूले देखाएका छन् ।
यस वर्ष विश्व ओजोन दिवसको विषय “Global Action for a Cooler Planet” अर्थात् “शीतल ग्रहका लागि विश्वव्यापी कदम” रहेको छ । यस वर्षको अभियानले ओजोन तह संरक्षणसँगै वातावरणमैत्री र दिगो शीतलीकरण प्रविधिको प्रयोगमा जोड दिएको छ । सन् २०१६ मा भएको मोन्ट्रियल प्रोटोकलको किगाली संशोधन कार्यान्वयनतर्फको प्रयासलाई पनि यस वर्ष विशेष महत्व दिइएको छ ।
विश्व ओजोन तह संरक्षण दिवसले ओजोन तहको संरक्षण केवल वातावरणीय विषय नभई मानव स्वास्थ्य, कृषि, जैविक विविधता र समग्र पृथ्वीको भविष्यसँग जोडिएको विषय भएको सन्देश दिन्छ । ओजोन तह संरक्षणका लागि हानिकारक रसायनको प्रयोग घटाउने, वातावरणमैत्री प्रविधिको प्रयोग गर्ने र अन्तर्राष्ट्रिय प्रतिबद्धता कार्यान्वयन गर्ने कार्यलाई निरन्तरता दिनुपर्नेमा यस दिवसले जोड दिँदै आएको छ ।
