धादिङ । आज भदौ ३ गते राष्ट्रिय सूचना दिवस । सार्वजनिक निकायमा रहेको सूचनामा नागरिकको पहुँच सुनिश्चित गर्दै सूचनाको हक, पारदर्शिता, सुशासन र जवाफदेहिताबारे नागरिकलाई सचेत गराउने उद्देश्यले नेपालमा हरेक वर्ष राष्ट्रिय सूचना दिवस मनाइन्छ ।
राष्ट्रिय सूचना दिवसको मुख्य उद्देश्य नागरिकलाई आफ्नो सूचनाको हक प्रयोग गर्न प्रेरित गर्नु, सार्वजनिक निकायलाई सूचना प्रवाहप्रति जिम्मेवार बनाउनु तथा शासन व्यवस्थामा पारदर्शिता र जवाफदेहिता अभिवृद्धि गर्नु हो । राष्ट्रिय सूचना आयोगका अनुसार सार्वजनिक निकायमा रहेको सूचनामा नागरिकको सरल र सहज पहुँच बढाउनु आयोगको प्रमुख मिशन हो ।
कहिलेदेखि मनाउन थालियो ?
नेपालमा सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४ लागू भएको दिन भदौ ३ गतेलाई राष्ट्रिय सूचना दिवसका रूपमा मनाउने गरिएको छ । उक्त ऐन २०६४ भदौ ३ गतेदेखि लागू भएको राष्ट्रिय सूचना आयोगले जनाएको छ ।
यस आधारमा २०६४ सालदेखि राष्ट्रिय सूचना दिवस मनाउन थालिएको हो । राष्ट्रिय सूचना आयोगका अभिलेखमा २०८२ सालमा १९औँ राष्ट्रिय सूचना दिवस मनाइएको उल्लेख छ ।
सूचनाको हकसम्बन्धी ऐन, २०६४ ले प्रत्येक नेपाली नागरिकलाई सार्वजनिक निकायमा रहेको सूचनामा पहुँचको अधिकार दिएको छ । यद्यपि राष्ट्रिय सुरक्षा, सार्वभौमसत्ता, सार्वजनिक शान्ति–सुव्यवस्था लगायत कानुनले तोकेका केही संवेदनशील विषयका सूचना प्रवाहमा सीमितता रहने व्यवस्था छ ।
सूचनाको हक किन महत्वपूर्ण छ ?
लोकतान्त्रिक शासन व्यवस्थामा नागरिकलाई राज्यका कामकारबाहीबारे जानकारी पाउने अधिकार महत्वपूर्ण मानिन्छ । सार्वजनिक निकायले गरेका निर्णय, खर्च, योजना, सेवा प्रवाह तथा सार्वजनिक सरोकारका विषयमा जानकारी प्राप्त गर्न पाउँदा नागरिकले राज्यका निकायलाई थप जवाफदेही बनाउन सक्छन् ।
सूचनाको हकले—
- सार्वजनिक निकायमा पारदर्शिता बढाउन सहयोग गर्छ ।
- सरकारी निकायलाई जवाफदेही र जिम्मेवार बनाउन मद्दत गर्छ ।
- नागरिकलाई सार्वजनिक निर्णय प्रक्रियामा जानकार र सचेत बनाउँछ ।
- भ्रष्टाचार तथा अनियमितता नियन्त्रणमा सहयोग पुर्याउन सक्छ ।
- सार्वजनिक सेवा प्रवाहलाई थप प्रभावकारी बनाउन दबाब सिर्जना गर्छ ।
- लोकतन्त्र र सुशासनलाई मजबुत बनाउन महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।
राष्ट्रिय सूचना आयोगले सार्वजनिक निकायमा रहेका सूचना नागरिकको पहुँचमा पुर्याउने, खुला तथा पारदर्शी संस्कृतिको विकास गर्ने र सार्वजनिक पदाधिकारीलाई जिम्मेवार तथा जवाफदेही बनाउने कार्यलाई आफ्नो भूमिकाका रूपमा अघि सारेको छ ।
नागरिकले कसरी सूचना माग्न सक्छन् ?
सूचनाको हकसम्बन्धी ऐनअनुसार नेपाली नागरिकले सार्वजनिक निकायमा रहेको सूचना माग गर्न सक्छन् । सम्बन्धित सार्वजनिक निकायमा सूचना अधिकारीमार्फत सूचना माग गर्न सकिने व्यवस्था छ ।
सूचना अधिकारीले सूचना उपलब्ध नगराएमा, दिन अस्वीकार गरेमा, आंशिक वा गलत सूचना दिएमा कानुनबमोजिम उजुरी तथा पुनरावेदन गर्न सकिने व्यवस्था पनि रहेको राष्ट्रिय सूचना आयोगले जनाएको छ ।
