घले दरबारका तीन गढी : राजेन्द्र भट्टले उजागर गरेको धादिङको ओझेलमा परेको इतिहास

विशेष शृङ्खला | भाग–४

इतिहासका सबै अध्याय राज्यका अभिलेख वा इतिहासका पुस्तकमा मात्र भेटिँदैनन् । कतिपय इतिहास पुराना गढी, भग्नावशेष, स्थानीय जनश्रुति, धार्मिक विश्वास र पुस्तौँदेखि पुस्तौँसम्म सुनिँदै आएका कथाहरूमा पनि बाँचेका हुन्छन् । तिनलाई खोज्ने, अभिलेखीकरण गर्ने र नयाँ पुस्तासम्म पुर्‍याउने प्रयास भने विरलै हुन्छ । धादिङपोष्टको १२औँ वार्षिकोत्सवको अवसरमा प्रकाशित ‘धादिङ चिनारी’ पुस्तकमा राजेन्द्र भट्टले लेख्नुभएको ‘संरक्षणको पर्खाइमा ऐतिहासिक घले दरबारका तीन गढी’ शीर्षकको लेख यस्तै कम चर्चित तर अत्यन्त महत्त्वपूर्ण इतिहासलाई उजागर गर्ने सामग्रीमध्ये एक हो ।

धादिङको इतिहासबारे चर्चा हुँदा प्रायः गोरखा राज्य, पृथ्वीनारायण शाह वा लिच्छवि–मल्लकालीन प्रसङ्गहरू बढी सुनिन्छन् । तर राजेन्द्र भट्टको लेखले पाठकलाई त्यसभन्दा अझ अगाडि लैजान्छ । उहाँले ज्वालामुखी गाउँपालिका–४ डोलास्थित तीन गढीको अध्ययनमार्फत धादिङमा घले शासनको सम्भावित केन्द्र, त्यसका अवशेष र स्थानीय समाजमा जीवित रहेका ऐतिहासिक स्मृतिलाई जोड्ने प्रयास गर्नुभएको छ । यही कारण यो लेख केवल एउटा स्थानको परिचय होइन, धादिङको मध्यकालीन इतिहासमाथिको गम्भीर अनुसन्धानको प्रारम्भिक दस्तावेजजस्तै लाग्छ ।

लेखको सबैभन्दा सबल पक्ष भनेको स्थल अध्ययन हो । लेखकले पुस्तकालयमा बसेर इतिहास लेख्नुभएको छैन, बरु गढी क्षेत्रमा पुगेर त्यहाँ रहेका भग्नावशेष, पुराना इँटा, ढुङ्गाका संरचना, लिडे डुङ्गा, वरपरको भौगोलिक अवस्थिति र स्थानीय बासिन्दासँग जोडिएका जनश्रुतिलाई एउटै सूत्रमा गाँस्ने प्रयास गर्नुभएको छ । यसले लेखलाई केवल वर्णनात्मक होइन, खोजमूलक बनाएको छ ।

विशेषगरी तीन गढीको संरचनाबारे गरिएको चर्चा निकै रोचक छ । किन एउटै क्षेत्रमा तीनवटा गढी निर्माण गरिए ? तिनको सैनिक, प्रशासनिक वा आवासीय भूमिका के थियो ? आज ती भग्नावशेष मात्र देखिए पनि कुनै समय यहाँ एउटा व्यवस्थित शासन प्रणाली रहेको हुन सक्ने सम्भावनातर्फ लेखकले संकेत गर्नुभएको छ । उहाँले निष्कर्ष थोपर्नुभएको छैन, बरु अनुसन्धानका नयाँ प्रश्नहरू उठाउनुभएको छ । यही कुरा राम्रो अनुसन्धानात्मक लेखको विशेषता पनि हो ।

लेखमा उल्लेख गरिएको ‘लिङ्गे डुङ्गा’ अर्को चासोको विषय हो। स्थानीय समाजमा प्रचलित कथन, सैनिक अभ्याससँग जोडिएका विश्वास र त्यसको ऐतिहासिक पृष्ठभूमिबारे लेखकले उल्लेख गर्नुभएको छ । यस्ता जनविश्वासको वैज्ञानिक पुष्टि हुन बाँकी भए पनि तिनलाई बेवास्ता नगरी अभिलेखीकरण गर्नु भविष्यका अनुसन्धानका लागि आवश्यक हुने सन्देश लेखले दिन्छ । यसले इतिहास लेखनमा मौखिक परम्पराको भूमिका पनि स्मरण गराउँछ ।

राजेन्द्र भट्टले गढी क्षेत्रमा भेटिने पुराना इँटा, माटाका भाँडाकुँडाका टुक्रा, ढुङ्गाका संरचना र अन्य पुरातात्त्विक अवशेषलाई पनि महत्त्वका साथ प्रस्तुत गर्नुभएको छ । सामान्य आँखाले हेर्दा ती केवल पुराना वस्तु जस्ता देखिन सक्छन्, तर इतिहास अध्ययनका दृष्टिले यिनै सामग्रीले कुनै सभ्यता, राज्य वा प्रशासनिक केन्द्रको अस्तित्व प्रमाणित गर्न सक्छन् । लेखकले यिनको वैज्ञानिक परीक्षण र पुरातात्त्विक उत्खननको आवश्यकता बारम्बार औँल्याउनुभएको छ ।

लेखको अर्को बलियो पक्ष संरक्षणप्रतिको चिन्ता हो । इतिहासका यस्ता धरोहर समयसँगै नष्ट हुँदै जानु, स्थानीयले अनजानमा पुराना इँटा र सामग्री अन्यत्र प्रयोग गर्नु, सम्बन्धित निकायको ध्यान नपुग्नु र व्यवस्थित संरक्षणको अभाव हुनुजस्ता विषयलाई लेखकले गम्भीर रूपमा उठाउनुभएको छ । यो लेख केवल अतीत सम्झने सामग्री होइन, वर्तमानलाई जिम्मेवार बन्न आग्रह गर्ने दस्तावेज पनि हो ।

धादिङको पर्यटन विकाससँग पनि यस लेखको प्रत्यक्ष सम्बन्ध देखिन्छ । यदि तीन गढी, लिङ्गे डुङ्गा र वरपरका ऐतिहासिक स्थलको संरक्षण, अध्ययन र उचित प्रचार गर्न सकियो भने ज्वालामुखी गाउँपालिका धार्मिक वा प्राकृतिक पर्यटन मात्र होइन, ऐतिहासिक पर्यटनको पनि महत्त्वपूर्ण केन्द्र बन्न सक्ने सम्भावना लेखले देखाएको छ । यसले स्थानीय सरकार र सरोकारवाला निकायलाई नयाँ सोचका साथ अघि बढ्न प्रेरित गर्छ ।

समग्रमा, ‘संरक्षणको पर्खाइमा ऐतिहासिक घले दरबारका तीन गढी’ केवल एउटा ऐतिहासिक लेख होइन, धादिङको ओझेलमा परेको सम्पदामाथि पुनः ध्यान केन्द्रित गराउने अनुसन्धानमूलक प्रयास हो । राजेन्द्र भट्टले प्रस्तुत गर्नुभएको सामग्रीले धादिङको इतिहास अझै धेरै अध्ययन हुन बाँकी रहेको स्पष्ट संकेत गर्छ । यही कारण ‘धादिङ चिनारी’ पुस्तकको यो अध्याय इतिहासप्रेमी, विद्यार्थी, अनुसन्धानकर्ता, पर्यटनकर्मी र स्थानीय तहका जनप्रतिनिधिले अनिवार्य रूपमा पढ्नुपर्ने सामग्रीमध्ये एक मान्न सकिन्छ ।

धादिङको इतिहासलाई गहिराइबाट बुझ्न चाहने जो–कोहीका लागि ‘धादिङ चिनारी’ केवल स्मारिका होइन, अनुसन्धानको ढोका खोल्ने पुस्तक हो । त्यसैले यो शृङ्खलाले पुस्तकका सबै लेखको परिचय मात्र गरिरहेको छैन, पाठकलाई पुस्तक आफैँ खोजेर पढ्न प्रेरित गर्ने प्रयास पनि गरिरहेको छ । कतिपय तथ्य, तस्बिर र ऐतिहासिक सन्दर्भ पुस्तक पढेपछि मात्र पूर्ण रूपमा बुझ्न सकिन्छ ।

(क्रमशः…)

भोलि : विशेष शृङ्खला | भाग–५
‘धादिङ चिनारी’को अर्को अनुसन्धानमूलक अध्याय : इतिहास, संस्कृति र पहिचानलाई जोड्ने नयाँ दृष्टिकोण