बदलिँदो नेपाल : राजनीति, पुस्तान्तरण र नयाँ पुस्ताको प्रश्न

नेपाली समाज अहिले इतिहासको एउटा संवेदनशील मोडमा उभिएको छ। एकातिर विगतका राजनीतिक संघर्ष, आन्दोलन र बलिदानको गौरवशाली इतिहास छ भने अर्कोतिर वर्तमानप्रतिको असन्तुष्टि, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता र परिवर्तनको तीव्र चाहना छ। भूगोल र राजनीतिक नक्सामा नेपाल उही भए पनि नेपाली नागरिकको चेतना, अपेक्षा र राजनीतिक मानसपटल भने तीव्र रूपमा बदलिएको छ।

वि.सं. २००७ सालको राजनीतिक परिवर्तनदेखि २०४६ सालको जनआन्दोलन, १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्व, २०६२/६३ को जनआन्दोलन हुँदै संघीय लोकतान्त्रिक गणतन्त्रसम्म आइपुग्दा नेपालले अनेक राजनीतिक प्रयोग गरिसकेको छ। यी परिवर्तनले नागरिकलाई अधिकार र राजनीतिक स्वतन्त्रता मात्र दिएनन्, सँगसँगै राज्य र नेतृत्वमाथि प्रश्न गर्न सक्ने सचेत नागरिक चेतनाको पनि विकास गरे।

राजनीतिक चेतनाको विकास

कुनै समय नेपाली राजनीतिमा नागरिकभन्दा ‘रैती’ मानसिकता हाबी थियो। राज्य र शासनका विषयमा प्रश्न गर्ने अधिकार सीमित वर्ग वा राजनीतिक पहुँच भएका व्यक्तिहरूमा मात्र रहेको जस्तो अवस्था थियो। गाउँका सामान्य नागरिकका लागि राजनीति भनेको निर्वाचनका बेला मतदान गर्नु, नेताको भाषण सुन्नु वा कुनै दलको समर्थन गर्नुमा सीमित हुन्थ्यो।

तर, समय फेरिएको छ।

शिक्षाको विस्तार, वैदेशिक रोजगारीका कारण विश्वसँग बढेको सम्पर्क, सञ्चार माध्यमको विस्तार र सूचना प्रविधिको तीव्र विकासले नेपाली नागरिकको राजनीतिक चेतनालाई नयाँ उचाइमा पुर्‍याएको छ।

आजको नागरिक केवल निर्वाचनमा भोट हालेर पाँच वर्ष मौन बस्न चाहँदैन। उसले सरकारको काम, सार्वजनिक खर्च, विकासको गति, रोजगारी, शिक्षा, स्वास्थ्य, भ्रष्टाचार र नेतृत्वको जीवनशैलीमाथि प्रश्न गर्छ।

‘व्यवस्था परिवर्तन भयो, तर अवस्था किन परिवर्तन भएन?’ भन्ने प्रश्न अहिले नेपाली राजनीतिक चेतनाको केन्द्रमा छ।

यही प्रश्नले पुरानो राजनीतिक शैली र नयाँ पुस्ताको अपेक्षाबीचको दूरीलाई अझ प्रस्ट बनाइरहेको छ।

पुरानो पुस्ताको योगदान र इतिहासको ब्याज

नेपाललाई आधुनिक, खुला र लोकतान्त्रिक समाज निर्माण गर्ने यात्रामा पुरानो पुस्ताको योगदानलाई अस्वीकार गर्न सकिँदैन। जेल, नेल, निर्वासन, भूमिगत राजनीति र राजनीतिक दमन सहेर लोकतन्त्रका लागि संघर्ष गर्ने पुस्ताको त्यागकै जगमा आजको राजनीतिक स्वतन्त्रता सम्भव भएको हो।

बिपी कोइराला, पुष्पलाल श्रेष्ठ, गणेशमान सिंह, मदन भण्डारी, मनमोहन अधिकारीलगायतका नेताहरूले नेपाली राजनीतिमा पुर्‍याएको योगदान इतिहासको महत्वपूर्ण अध्याय हो। पञ्चायती व्यवस्था र निरंकुश शासनविरुद्धको संघर्षदेखि लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनासम्मका आन्दोलनमा धेरै पुस्ताले आफ्नो जीवन र भविष्य दाउमा लगाए।

त्यसैले पुरानो पुस्ताको योगदानको सम्मान हुनुपर्छ।

तर, इतिहासको सम्मान र वर्तमानको मूल्याङ्कन एउटै कुरा होइन।

समस्या त्यतिबेला सुरु हुन्छ, जब विगतको संघर्षलाई वर्तमानको कार्यसम्पादनको विकल्प बनाउन खोजिन्छ। क्रान्ति गर्न सफल नेतृत्वले शान्ति, सुशासन, रोजगारी, आर्थिक विकास र समृद्धिको व्यवस्थापन गर्न नसक्दा नागरिकमा निराशा बढ्नु स्वाभाविक हो।

विगत तीन दशकदेखि नेपालको राजनीतिक नेतृत्वमा केही सीमित अनुहारहरूको निरन्तर प्रभाव रहँदै आएको छ। नेतृत्व परिवर्तन भए पनि राजनीतिक संस्कार, निर्णय प्रक्रिया र सत्ता सञ्चालनको शैलीमा अपेक्षित परिवर्तन आउन नसकेको गुनासो व्यापक छ।

जेलनेल, आन्दोलन र संघर्षको इतिहास राजनीतिक वैधताको महत्वपूर्ण आधार हुन सक्छ। तर, त्यो इतिहास सधैँ सत्तामा टिकिरहने ‘ब्याज’ बन्न सक्दैन।

नागरिकले अब इतिहासको कथा मात्र होइन, वर्तमानको परिणाम खोजिरहेको छ।

नयाँ पुस्ताको आक्रोश र बदलिँदो अपेक्षा

आजको नयाँ पुस्ता विगतका राजनीतिक आन्दोलनको प्रत्यक्ष साक्षी होइन। उसले पञ्चायतको दमन देखेन, २०४६ सालको आन्दोलनको अनुभव गरेन र २०६२/६३ को जनआन्दोलनमा सडकमा उत्रिएको पुस्ता पनि होइन।

उसले देखेको नेपाल फरक छ।

उसले राजनीतिक अस्थिरता, भ्रष्टाचारका समाचार, बेरोजगारी, विदेशिने युवाको लामो पंक्ति, कमजोर सार्वजनिक सेवा र अवसरको अभाव देखेको छ।

त्यसैले नयाँ पुस्तालाई केवल ‘हामीले संघर्ष गरेका थियौँ’ भनेर राजनीतिक रूपमा सन्तुष्ट पार्न सम्भव छैन।

उसको प्रश्न सरल छ—देशमा अवसर कहिले आउँछ?

गुणस्तरीय शिक्षा कहिले सहज हुन्छ? उपचारका लागि नागरिकले ऋण लिनुपर्ने अवस्था कहिले अन्त्य हुन्छ? रोजगारीका लागि युवाले विदेश जानुपर्ने बाध्यता कहिले घट्छ? राज्यका निकाय नागरिकप्रति जवाफदेही कहिले हुन्छन्? भ्रष्टाचार र पहुँचको राजनीति कहिले कमजोर हुन्छ?

यी प्रश्न केवल युवाका प्रश्न होइनन्। यी बदलिँदो नेपाली समाजका साझा प्रश्न हुन्।

सामाजिक सञ्जालले बदलिदिएको राजनीतिक संवाद

नयाँ पुस्ताको राजनीतिक चेतना निर्माणमा सामाजिक सञ्जालको भूमिका असाधारण छ। फेसबुक, टिकटक, इन्स्टाग्राम, एक्सलगायतका डिजिटल माध्यमले सूचना र विचार प्रवाहको पुरानो संरचनालाई नै परिवर्तन गरिदिएका छन्।

हिजो राजनीतिक एजेन्डा दलका शीर्ष नेता, पार्टीका बैठक र परम्परागत सञ्चार माध्यमले निर्धारण गर्थे। आज सामान्य नागरिकले एउटा भिडियो, पोस्ट वा टिप्पणीमार्फत राष्ट्रिय बहस सिर्जना गर्न सक्छ।

यसले राजनीतिक दल र सरकारलाई नागरिकको प्रत्यक्ष प्रतिक्रियाबाट अलग रहन कठिन बनाएको छ।

‘नो नट अगेन’ जस्ता डिजिटल अभियानहरू केवल सामाजिक सञ्जालका ट्रेन्ड थिएनन्। ती परम्परागत नेतृत्व र राजनीतिक संस्कारप्रतिको बढ्दो असन्तुष्टिका संकेत पनि थिए।

पछिल्ला वर्षहरूमा नयाँ पुस्ताको राजनीतिक सक्रियता र सडकदेखि सामाजिक सञ्जालसम्म देखिएको दबाबले एउटा कुरा प्रस्ट पारेको छ—अब नागरिकलाई राजनीतिको दर्शक बनाएर मात्र राजनीति चलाउन सकिँदैन।

तर सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियता र राजनीतिक क्षमता एउटै कुरा होइन। डिजिटल आक्रोशलाई संस्थागत नीति, तथ्यमा आधारित बहस र जिम्मेवार राजनीतिक नेतृत्वमा रूपान्तरण गर्न सकिएन भने त्यो क्षणिक असन्तुष्टिमै सीमित हुन सक्छ।

पुस्तान्तरण कि विचारान्तरण?

नेपाली राजनीतिमा अहिले सबैभन्दा बढी सुनिने शब्दमध्ये एक हो—‘पुस्तान्तरण’।

तर प्रश्न उठ्छ, के केवल उमेर घटाउँदैमा राजनीति बदलिन्छ?

युवा उमेरको व्यक्ति नेतृत्वमा पुग्दैमा राजनीतिक संस्कार स्वतः नयाँ हुन्छ भन्ने छैन। यदि नयाँ पुस्ताले पनि पुरानै गुटबन्दी, चाकडी, अवसरवाद, अपारदर्शिता र सत्ता केन्द्रित राजनीतिक संस्कारलाई निरन्तरता दियो भने अनुहार मात्र फेरिन्छ, राजनीति फेरिँदैन।

त्यसैले नेपाललाई केवल पुस्तान्तरण होइन, विचारान्तरण पनि आवश्यक छ।

पुस्तान्तरण भनेको नेतृत्वमा नयाँ पुस्ताको प्रवेश हो। विचारान्तरण भनेको राज्य, राजनीति र नागरिकप्रतिको दृष्टिकोणमा परिवर्तन हो।

राजनीतिमा नयाँ सोच, नवप्रवर्तन, पारदर्शिता, जवाफदेहिता, विधिको शासन र परिणाममुखी कार्यशैली आवश्यक छ। नेतृत्वको मूल्याङ्कन अब भाषण, नारामात्र होइन, काम र परिणामका आधारमा हुनुपर्छ।

पुरानो पुस्ताको अनुभव र नयाँ पुस्ताको ऊर्जाबीच समन्वय

नेपालको राजनीतिमा पुरानो पुस्तालाई पूर्ण रूपमा अस्वीकार गर्नु पनि समाधान होइन। अनुभव, इतिहास र संस्थागत ज्ञानको आफ्नै महत्व हुन्छ।

पुरानो पुस्तासँग संघर्षको अनुभव छ भने नयाँ पुस्तासँग प्रविधि, ऊर्जा, नयाँ विश्वदृष्टि र बदलिँदो समयसँग अनुकूल हुने क्षमता छ।

त्यसैले आवश्यक कुरा पुस्ताबीचको द्वन्द्व होइन, अनुभव र ऊर्जाबीचको समन्वय हो।

पुरानो पुस्ताले अभिभावकीय भूमिका निर्वाह गर्दै नेतृत्व हस्तान्तरणको बाटो सहज बनाउनुपर्छ। नयाँ पुस्ताले पनि केवल पुरानो पुस्ताको आलोचना गरेर होइन, आफूले कस्तो राजनीति गर्ने भन्ने स्पष्ट दृष्टिकोण र कार्ययोजना प्रस्तुत गर्न सक्नुपर्छ।

राजनीतिमा प्रवेश गर्ने युवाले प्रश्न मात्र होइन, समाधान पनि दिन सक्नुपर्छ।

धादिङबाट उठ्नुपर्ने प्रश्न

यो बहस काठमाडौंको सत्ता र राजनीतिक दलहरूको मात्र विषय होइन। धादिङजस्ता जिल्लाका युवाका लागि पनि पुस्तान्तरण र राजनीतिक परिवर्तनको अर्थ उत्तिकै महत्वपूर्ण छ।

धादिङबाट हरेक वर्ष शिक्षा, रोजगारी र अवसरको खोजीमा बाहिरिने युवाको संख्या बढिरहेको अवस्थामा स्थानीय राजनीति र विकासको मोडलमाथि पनि प्रश्न उठ्नु स्वाभाविक छ।

स्थानीय तहमा गुणस्तरीय शिक्षा, स्वास्थ्य, कृषि, पर्यटन, उद्यमशीलता, रोजगारी र पूर्वाधार विकासका क्षेत्रमा दीर्घकालीन योजना बन्न सके युवालाई आफ्नै ठाउँमा अवसर सिर्जना गर्न सकिन्छ।

त्यसका लागि स्थानीय राजनीतिक नेतृत्व पनि नागरिकको बदलिँदो अपेक्षाअनुसार बदलिनुपर्छ।

अबको राजनीति ‘कसको मान्छे?’ भन्ने प्रश्नबाट होइन, ‘कसले के गर्न सक्छ?’ भन्ने प्रश्नबाट निर्देशित हुन आवश्यक छ।

बदलिँदो नेपालले खोजेको राजनीति

नेपालमा राजनीतिक व्यवस्था परिवर्तनको लामो यात्रा पूरा भएको छ। अबको चुनौती व्यवस्था जोगाउने मात्र होइन, व्यवस्थाले नागरिकको जीवनमा कस्तो परिणाम दियो भन्ने हो।

लोकतन्त्रको सफलता निर्वाचनको संख्याले मात्र मापन हुँदैन। नागरिकले राज्यप्रति कति विश्वास गर्छ, युवाले देशमै भविष्य देख्छ कि देख्दैन, सार्वजनिक सेवा कति प्रभावकारी छ, भ्रष्टाचार नियन्त्रण कति प्रभावकारी छ र नेतृत्व कति जवाफदेही छ भन्ने कुराले लोकतन्त्रको वास्तविक सफलता निर्धारण गर्छ।

नयाँ पुस्ताको आक्रोशलाई केवल ‘अपरिपक्वता’ भनेर खारेज गर्नु गलत हुनेछ। त्यस्तै, पुरानो पुस्ताको योगदानलाई केवल ‘पुरानो सोच’ भनेर अस्वीकार गर्नु पनि न्यायोचित हुँदैन।

नेपाललाई अहिले आवश्यक छ—इतिहासको सम्मान, वर्तमानको निर्मम समीक्षा र भविष्यप्रतिको स्पष्ट दृष्टिकोण।

राजनीतिमा अनुहार परिवर्तनसँगै सोच परिवर्तन हुनुपर्छ। पुस्ता परिवर्तनसँगै राजनीतिक संस्कार परिवर्तन हुनुपर्छ। नेतृत्व परिवर्तनसँगै नागरिकलाई दिने परिणाम पनि परिवर्तन हुनुपर्छ।

अबको नेपाललाई इतिहासको गौरवमा मात्र रमाउने राजनीति होइन, इतिहासबाट सिकेर भविष्य निर्माण गर्ने राजनीति चाहिएको छ।

यहीँबाट बदलिँदो नेपालको वास्तविक राजनीतिक यात्रा सुरु हुन सक्छ।