आज बी.पी. कोइरालालाई सम्झने दिन मात्र होइन, उहाँले देखाएको बाटोमाथि पुनः सोच्ने दिन हो । नेपालको राजनीतिक इतिहासमा केही नामहरू समयसँगै इतिहासका पानामा सीमित हुन्छन् । तर केही व्यक्तित्व यस्ता हुन्छन्, जसलाई इतिहासले मात्र सम्झिँदैन । हरेक राजनीतिक संक्रमण, सामाजिक संकट र राष्ट्रिय बहसमा उनीहरूका विचार पुनः आवश्यक बन्छन् । विश्वेश्वरप्रसाद कोइराला त्यस्तै व्यक्तित्व हुन् ।
बी.पी. नेता मात्र थिएनन् । उनी आशा थिए, नेतृत्वको सम्भावना थिए, बन्द ढोका खोल्ने साहस थिए र आधुनिक नेपालको राजनीतिक चेतनाको जग निर्माण गर्ने अभियन्ता थिए । उनी नेपालको पहिलो जननिर्वाचित प्रधानमन्त्री बने । तर उनको योगदान प्रधानमन्त्रीको पदमा मात्र सीमित छैन । लोकतन्त्र, राष्ट्रियता, समाजवाद, मानव स्वतन्त्रता, सामाजिक न्याय र साहित्यिक चेतनालाई एउटै वैचारिक यात्रामा जोड्ने क्षमता नै उनको विशिष्टता थियो ।
बी.पी.ले बोकेको समाजवाद नेपाली समाजका लागि केवल कुनै विदेशी राजनीतिक दर्शनको प्रतिलिपि थिएन । उनको समाजवादको केन्द्रमा मान्छे थियो । उनी आर्थिक समानताको कुरा गर्दा व्यक्तिको स्वतन्त्रतालाई बिर्सन चाहँदैनथे र लोकतन्त्रको कुरा गर्दा सामाजिक न्यायलाई पन्छाउन चाहँदैनथे । यही कारण उनको राजनीतिक दर्शनलाई लोकतान्त्रिक समाजवादका रूपमा बुझिन्छ । जहाँ राजनीतिक स्वतन्त्रता र आर्थिक तथा सामाजिक न्याय एकअर्काका विरोधी होइनन्, परिपूरक हुन् ।
नेपाल सरकारअन्तर्गतको बी.पी. कोइराला फाउन्डेसनले पनि उहाँको विचारलाई उदारवाद, मानवतावाद र सामाजिक न्यायको विशिष्ट संयोजनका रूपमा व्याख्या गरेको छ ।
बी.पी.को समाजवादको सबैभन्दा ठूलो शक्ति यही थियो । उनले समाजवादलाई केवल राज्यको अर्थतन्त्रसँग होइन, सामान्य नेपाली नागरिकको जीवनसँग जोडेर हेरे । आज पनि नेपालमा आर्थिक असमानता, बेरोजगारी, अवसरको असमान पहुँच, ग्रामीण तथा शहरी विभाजन र सामाजिक बहिष्करणका प्रश्न जीवित छन् । त्यसैले बी.पी.को समाजवादलाई नारामा होइन, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी, उत्पादन, सामाजिक सुरक्षा र समान अवसरको नीतिमा रूपान्तरण गर्नुपर्ने आवश्यकता आज झन् बढेको छ ।
बी.पी.का लागि राष्ट्रियता केवल सीमा, भूगोल वा भावनात्मक नाराको विषय थिएन । राष्ट्रियता भनेको राष्ट्रप्रतिको आत्मसम्मान, जनताको स्वतन्त्रता र लोकतान्त्रिक अधिकारको संरक्षणसँग जोडिएको विषय थियो । त्यसैले उनको राष्ट्रियता र लोकतन्त्रबीच द्वन्द्व थिएन । बरु उनले लोकतन्त्रलाई राष्ट्रिय स्वाभिमानको आधार माने ।
आजको नेपालमा पनि राष्ट्रियताको बहस अत्यन्त संवेदनशील छ । तर बी.पी.बाट सिक्नुपर्ने कुरा के हो भने राष्ट्रवाद जनतालाई विभाजित गर्ने हतियार होइन । नागरिकलाई राष्ट्रसँग जोड्ने शक्ति हुनुपर्छ ।
बी.पी.को जीवनको एउटा अत्यन्त महत्वपूर्ण राजनीतिक मोड थियो, राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति । पञ्चायती शासनको कठोर विरोध गरेका बी.पी. लामो निर्वासनपछि वि.सं. २०३३ पुस १६ गते राष्ट्रिय मेलमिलापको नीति लिएर नेपाल फर्किए ।
यसलाई केवल तत्कालीन राजनीतिक रणनीतिका रूपमा बुझ्नु बी.पी.को गहिराइलाई छोट्याउनु हो । उनको सन्देश मूलतः यस्तो थियो । राष्ट्र संकटमा हुँदा राजनीतिक मतभेदभन्दा माथि उठेर राष्ट्रिय शक्ति एक ठाउँमा उभिन सक्नुपर्छ ।
आज नेपालको राजनीति हेर्दा बी.पी.को यो विचार झन् सान्दर्भिक देखिन्छ । हामी राजनीतिक रूपमा अनेक समूहमा विभाजित छौँ । विचार फरक हुनु लोकतन्त्रको सुन्दरता हो । तर विचार फरक भएकै कारण राष्ट्रका साझा प्रश्नमा पनि एकअर्कालाई शत्रु ठान्ने प्रवृत्ति लोकतन्त्रको कमजोरी हो ।
सत्ता बदलिन्छ, सरकार बदलिन्छ, दल बदलिन्छन् । तर राष्ट्र साझा हुन्छ ।
त्यसैले बी.पी.को मेलमिलाप आज कुनै एउटा दलसँग अर्को दलको सम्झौता होइन । यो विचारको विविधतालाई स्वीकार गर्दै राष्ट्रिय हितमा सहकार्य गर्ने राजनीतिक संस्कार हो । आज प्राकृतिक विपत्ति, बेरोजगारी, वैदेशिक पलायन, कमजोर उत्पादन प्रणाली, भ्रष्टाचार, संस्थागत अविश्वास र राजनीतिक अस्थिरताजस्ता समस्यासँग जुधिरहेको नेपाललाई बी.पी.को यही चेतना आवश्यक छ ।
बी.पी.को व्यक्तित्वको अर्को असाधारण पक्ष उनको साहित्य हो । राजनीतिमा समाजवाद र लोकतन्त्रको व्याख्या गर्ने बी.पी. साहित्यमा भने मान्छेको भित्री संसारको खोजीमा प्रवेश गर्छन् ।
नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादलाई प्रभावशाली रूपमा स्थापित गर्ने अग्रणी स्रष्टाका रूपमा बी.पी.लाई लिइन्छ । तीन घुम्ती, नरेन्द्रदाइ, सुम्निमा, हिटलर र यहुदी, मोदीआइन, दोषी चश्मा, श्वेतभैरवी लगायतका उनका कृतिले नेपाली साहित्यलाई मानिसको बाहिरी व्यवहारबाट उसको अन्तर्मन, इच्छा, कुण्ठा, प्रेम, यौनचेतना, द्वन्द्व र सामाजिक दबाबतर्फ मोडे ।
सिग्मण्ड फ्रायडले मानिसको व्यवहारको पछाडि चेतन मात्र होइन, अवचेतन मन, दमन गरिएका इच्छा र मनोवैज्ञानिक द्वन्द्वको भूमिका हुन्छ भन्ने दृष्टिकोण विकास गरे । बी.पी.ले यही आधुनिक मनोवैज्ञानिक चेतलाई नेपाली समाजका पात्र र सम्बन्धमा सिर्जनात्मक रूपमा प्रवेश गराए ।
उनका पात्रहरू केवल राम्रा वा नराम्रा हुँदैनन् । उनीहरू द्वन्द्वग्रस्त मानिस हुन्छन् । उनीहरू प्रेम गर्छन्, चाहना राख्छन्, डराउँछन्, सामाजिक मर्यादासँग ठोक्किन्छन्, आफ्नै इच्छासँग संघर्ष गर्छन् र कहिलेकाहीँ आफूले आफैँलाई पनि बुझ्न सक्दैनन् ।
यही कारण बी.पी.को साहित्य नेपाली समाजको बाहिरी चित्र मात्र होइन, नेपाली मानिसको भित्री मनोविज्ञानको ऐना पनि हो । समकालीन साहित्यिक अध्ययनहरूले पनि बी.पी.का कथामा सामाजिक संरचना र व्यक्तिको आन्तरिक चाहनाबीचको द्वन्द्वलाई महत्वपूर्ण पक्षका रूपमा पहिचान गरेका छन् ।
उनको साहित्यको विशेषता यही हो । राजनीतिले बाहिरको समाज बदल्न खोज्छ भने साहित्यले मानिसभित्रको समाज खोज्छ । बी.पी.को यो पहिचान असाधारण छ । उनी एकातिर राज्यसत्तासँग संघर्ष गर्ने राजनीतिक नेता हुन् भने अर्कोतिर मानिसको मनभित्र लुकेका भय, प्रेम, कुण्ठा र आकांक्षालाई उत्खनन गर्ने साहित्यकार ।
बी.पी.का साहित्यिक पात्रहरूमा महिलाको मनोविज्ञान विशेष महत्त्वका साथ आउँछ । तीन घुम्तीदेखि नरेन्द्रदाइसम्म महिलाका इच्छा, स्वतन्त्रता, सम्बन्ध र सामाजिक बन्धनका जटिल प्रश्न उठ्छन् ।
उनका महिला पात्रहरू केवल पुरुष पात्रको कथाका सहायक पात्र होइनन् । उनीहरूका आफ्नै इच्छा, निर्णय, द्वन्द्व र अस्तित्व छन् । यही कारण बी.पी.को साहित्यलाई केवल राजनीतिक साहित्यका रूपमा पढ्नु पर्याप्त हुँदैन । त्यो नेपाली समाजमा लैंगिक सम्बन्ध, सामाजिक नैतिकता र व्यक्तिगत स्वतन्त्रताको विकासक्रम बुझ्ने महत्वपूर्ण साहित्यिक दस्तावेज पनि हो ।
आज बी.पी.लाई सम्झनुको अर्थ उहाँका तस्वीरमा माला लगाउनु मात्र होइन । बी.पी.लाई जीवित राख्ने हो भने उनका विचारलाई आजको नेपालको समस्यासँग जोडेर हेर्नुपर्छ ।
आजको पुस्ताले बी.पी.बाट सबैभन्दा पहिले लोकतन्त्र सिक्न सक्छ । लोकतन्त्र निर्वाचन मात्र होइन । नागरिकको सम्मान, स्वतन्त्रता र असहमतिलाई स्वीकार गर्ने संस्कार हो ।
त्यसैगरी सामाजिक न्याय बी.पी.को विचारको महत्वपूर्ण पक्ष हो । समाजवाद भनेको गरिबीलाई समान रूपमा बाँड्नु होइन । अवसर, स्रोत र सम्मानमा समान पहुँच निर्माण गर्नु हो ।
राष्ट्रिय एकताको अर्थ पनि भिन्न विचार भएका मानिसहरूलाई शत्रु होइन, राष्ट्र निर्माणका सहयात्रीका रूपमा हेर्न सक्नु हो । बी.पी.को राजनीतिक जीवनले विचारमा फरक भए पनि राष्ट्रिय हितका साझा विषयमा सहकार्य गर्न सकिने बाटो देखाएको छ ।
बी.पी.को अर्को महत्वपूर्ण पक्ष बौद्धिक स्वतन्त्रता हो । उनले राजनीतिमा एउटा विचार बोके पनि साहित्यमा आफूलाई कुनै कठोर सीमाभित्र बाँधेनन् । आजको पुस्ताले पनि प्रश्न गर्ने, असहमति राख्ने र स्वतन्त्र रूपमा सोच्ने साहस गर्नुपर्छ ।
बी.पी.को साहित्यले अर्को महत्वपूर्ण कुरा पनि सिकाउँछ । मान्छेलाई उसको बाहिरी व्यवहारबाट मात्र मूल्याङ्कन गर्नु हुँदैन । उसको मनभित्र पनि एउटा विशाल संसार हुन्छ । मानिसलाई बुझ्ने यही क्षमता उनको साहित्यको ठूलो शक्ति हो ।
अन्त्यमा, बी.पी.लाई केवल नेपाली कांग्रेसका नेता भनेर बुझ्नु उहाँलाई सानो बनाउनु हो । उनी लोकतन्त्रका अभियन्ता थिए, लोकतान्त्रिक समाजवादका चिन्तक थिए, राष्ट्रिय एकताका पक्षधर थिए, राजनीतिक दूरदर्शी थिए र नेपाली साहित्यमा मनोवैज्ञानिक यथार्थवादका अग्रणी स्रष्टा थिए ।
उनको समय फरक थियो, आजको नेपाल फरक छ । तर प्रश्नहरू धेरै हदसम्म उस्तै छन् । मान्छेको स्वतन्त्रता कसरी सुनिश्चित गर्ने ? गरिबी र असमानता कसरी घटाउने ? राष्ट्रलाई कसरी एकताबद्ध गर्ने ? फरक विचार भएका मानिसबीच कसरी सहअस्तित्व कायम गर्ने ? र अन्ततः राज्यलाई कसरी नागरिकको जीवनसँग जोड्ने ?
यी प्रश्नहरूको उत्तर खोज्दा बी.पी. आज पनि हाम्रो अगाडि उभिन्छन् । सायद यही नै बी.पी.को सबैभन्दा ठूलो शक्ति हो ।
अहिले उनी छैनन्, तर उनका प्रश्नहरू मरेनन् । उनको समय बित्यो, तर उनका विचारको आवश्यकता सकिएन । जबसम्म नेपालले लोकतन्त्र, सामाजिक न्याय, राष्ट्रिय एकता र मानवीय स्वतन्त्रताको खोजी गरिरहन्छ, बी.पी. विचार पनि नेपाली समाजको बहसमा जीवित रहिरहनेछ ।
बी.पी.लाई सम्झनु भनेको विगतको पूजा गर्नु होइन । भविष्यको नेपाल कस्तो बनाउने भन्ने प्रश्नमा पुनः विचार गर्नु हो ।
