नागपञ्चमीमा घरको ढोकामा नागको फोटो किन टाँसिन्छ ? यस्तो छ धार्मिक महत्व

धादिङ । आज श्रावण शुक्ल पञ्चमी अर्थात् नागपञ्चमी । हिन्दु धर्मावलम्बीहरूले नाग अर्थात् सर्पको पूजा आराधना गरी घरको मूलढोकामाथि नागको चित्र टाँसेर यो पर्व मनाउँदैछन् । सन् २०२६ मा नागपञ्चमी अगस्ट १७, सोमबार परेको छ ।

नागपञ्चमीमा घरको ढोकामा नागको फोटो टाँस्ने परम्परा नेपाली समाजमा लामो समयदेखि चलिआएको धार्मिक तथा सांस्कृतिक प्रचलन हो । वैदिक सनातन परम्परादेखि नै नागलाई विशेष सम्मान दिइँदै आएको धार्मिक स्रोतहरूमा उल्लेख छ ।

किन टाँसिन्छ घरको ढोकामा नागको फोटो ?

धार्मिक विश्वासअनुसार नागको चित्र घरको मूलढोकामा टाँसेर पूजा गर्दा वर्षभरि घरमा सर्प, नाग तथा अन्य विषालु जीवको भय नहुने विश्वास छ। साथै अग्नि, चट्याङ तथा अन्य प्राकृतिक विपत्तिबाट समेत सुरक्षा मिल्ने धार्मिक मान्यता रहिआएको छ ।

सामान्यतया नागको चित्रलाई घरको मूलढोकामाथि वा दायाँ–बायाँ दूबोसहित गाईको गोबरले टाँस्ने र पूजा गर्ने चलन पाइन्छ। नागलाई दूध, अक्षता, दुबो, फूललगायत सामग्री चढाउने गरिन्छ ।

कहिलेदेखि सुरु भयो नागपूजाको चलन ?

नागपूजा कहिलेदेखि ठ्याक्कै सुरु भयो भन्ने निश्चित ऐतिहासिक मिति भेटिँदैन । तर नागपूजाको परम्परा वैदिक कालदेखि नै रहेको धार्मिक तथा सांस्कृतिक मान्यता छ । नागपञ्चमीसँग जोडिएका विभिन्न पुराण, धार्मिक ग्रन्थ र लोककथाले यसको परम्परा प्राचीन रहेको देखाउँछन् ।

वराहपुराणमा श्रावण शुक्ल पञ्चमीका दिन नागराजसँग ब्रह्माको संवाद भएको प्रसङ्ग रहेको धार्मिक व्याख्या पाइन्छ । यही कारण श्रावण शुक्ल पञ्चमी नागपूजाका लागि विशेष दिन मानिएको बताइन्छ ।

नागपञ्चमीसँग जोडिएको प्रसिद्ध कथा

नागपञ्चमीसँग विभिन्न लोककथा जोडिएका छन् । त्यसमध्ये एउटा प्रसिद्ध कथाअनुसार एक किसानले खेत खनिरहेका बेला नागका बच्चा मारेपछि नागिनी रिसाएर किसानको परिवारलाई क्षति पुर्‍याएको कथा छ ।

पछि किसानकी छोरीले नागिनीको पूजा गरी क्षमायाचना गर्दै दूध चढाएपछि नागिनी प्रसन्न भएको र परिवारलाई जीवनदान दिएको कथासँग श्रावण शुक्ल पञ्चमीलाई जोडिन्छ । यही घटनाको स्मरणमा नागपूजा गर्ने र घरमा नागको चित्र टाँस्ने परम्परा सुरु भएको जनविश्वास छ ।

अष्टनागको पूजा गर्ने परम्परा

नागपञ्चमीमा विशेषगरी अनन्त, वासुकी, पद्म, महापद्म, तक्षक, कुलीर, कर्कट र शङ्ख गरी आठ नाग अर्थात् अष्टनागको पूजा गर्ने परम्परा रहेको छ ।

नेपालका विभिन्न नागपोखरी, नागस्थान, कुण्ड तथा मन्दिरमा समेत आज विशेष पूजा गरिन्छ । काठमाडौंको नागपोखरी, टौदह तथा भक्तपुरको सिद्धपोखरीलगायत स्थानमा नागपञ्चमीका अवसरमा विशेष धार्मिक गतिविधि हुने गर्छन् ।

नागपञ्चमीको प्राकृतिक र पर्यावरणीय महत्व

नागपञ्चमी केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई मानिस र प्रकृतिबीचको सम्बन्ध सम्झाउने पर्वका रूपमा पनि लिन सकिन्छ । सर्पले मुसा तथा अन्य जीवको संख्या नियन्त्रण गर्न प्राकृतिक पारिस्थितिक प्रणालीमा महत्वपूर्ण भूमिका खेल्छ ।

नागपञ्चमीका दिन नाग तथा सर्पलाई नमार्ने र खेतबारीमा खनजोत नगर्ने परम्परा पनि पाइन्छ । यसले अप्रत्यक्ष रूपमा सर्प तथा अन्य जीवजन्तुको संरक्षणको सन्देश दिने सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा लिन सकिन्छ ।

धार्मिक आस्था र वैज्ञानिक चेतना दुवै आवश्यक

नागपञ्चमीको धार्मिक पक्ष आफ्नै ठाउँमा महत्वपूर्ण छ । तर सर्पलाई देख्नेबित्तिकै मार्नेभन्दा सर्प पनि पारिस्थितिक प्रणालीको महत्वपूर्ण हिस्सा हो भन्ने चेतना विकास गर्नु अझ आवश्यक छ ।

नागपञ्चमीले धार्मिक आस्थासँगै प्रकृति, जीवजन्तु र पर्यावरणप्रति सम्मान गर्नुपर्ने सन्देश पनि दिन्छ । त्यसैले नागको पूजा गर्ने परम्परालाई सर्प तथा जैविक विविधताको संरक्षणसँग जोडेर बुझ्न सकिन्छ ।

नागपञ्चमीको मूल सन्देश केवल घरमा नागको चित्र टाँस्नु मात्र होइन, प्रकृतिसँग सहअस्तित्व कायम गर्नु र जीवजन्तुप्रति सम्मान गर्नु पनि हो ।