नेपालमा असार १५ अर्थात् ‘पन्ध्र असार’ भन्नासाथ हिलोमा धान रोपिरहेका किसान, खेतमै रमाइलो गर्दै दही–चिउरा खाने दृश्य र गाउँदेखि शहरसम्मको उत्साह सम्झना आउँछ । कृषिसँग जोडिएको यो दिन अहिले राष्ट्रिय धान दिवसका रूपमा पनि मनाइन्छ । तर धेरैलाई एउटा जिज्ञासा हुन्छ—दही–चिउरा खाने परम्परा कहिलेदेखि सुरु भयो ? राष्ट्रिय धान दिवस कहिलेदेखि मनाउन थालियो ? यसको वास्तविक उद्देश्य के हो ?
पन्ध्र असार किन विशेष ?
नेपाल कृषि प्रधान देश हो । परम्परागत रूपमा असार महिनाको मध्यतिर मनसुन राम्रोसँग सक्रिय हुने भएकाले यही समय धान रोपाइँको मुख्य मौसम मानिन्छ । नेपाली समाजमा एउटा उखान नै प्रचलित छ—“मानो रोपेर मुरी फलाउने दिन ।”
यसको अर्थ, आज गरिएको मेहनतले भविष्यमा ठूलो उत्पादन दिन्छ । त्यसैले असार १५ लाई किसानका लागि वर्षकै सबैभन्दा महत्वपूर्ण दिनमध्ये एक मानिन्छ ।
धान नेपालको प्रमुख खाद्यान्न बाली हो । देशको ठूलो जनसंख्या प्रत्यक्ष वा अप्रत्यक्ष रूपमा धान खेतीमा निर्भर छ । यही कारण असार १५ केवल एउटा पर्व होइन, कृषि उत्पादनसँग जोडिएको राष्ट्रिय अभियान पनि हो ।
दही–चिउरा खाने परम्परा कसरी बस्यो?
असार १५ मा दही–चिउरा खाने चलन सरकारी निर्णयबाट होइन, नेपाली समाजको परम्पराबाट सुरु भएको हो ।
पहिले किसानहरू बिहानदेखि बेलुकासम्म हिलोमा धान रोप्न व्यस्त हुन्थे । लगातारको शारीरिक श्रमपछि छिटो तयार हुने, पेटभरि खाने र शरीरलाई शीतलता दिने भोजनको रूपमा दही र चिउरा प्रयोग हुन थाल्यो ।
ग्रामीण समाजमा यसका केही व्यावहारिक कारण पनि थिए–
- दहीले शरीरलाई शीतल बनाउने विश्वास ।
- चिउरा सजिलै बोक्न र खान मिल्ने ।
- दूध, दही र चिउरा गाउँमै सहज उपलब्ध हुने ।
- खेतमै बसेर परिवार र छिमेकीसँग सामूहिक रूपमा खान सकिने ।
समयसँगै यो परम्परा किसानबाट विस्तार हुँदै सम्पूर्ण नेपाली समाजमा फैलियो । अहिले खेती नगर्ने मानिसहरूले पनि असार १५ मा दही–चिउरा खाने चलनलाई निरन्तरता दिएका छन् ।
राष्ट्रिय धान दिवस कहिलेदेखि सुरु भयो ?
नेपाल सरकारले वि.सं. २०६१ मंसिर २९ गते मन्त्रीस्तरीय निर्णय गर्दै वि.सं. २०६२ साल असार १५ गतेदेखि राष्ट्रिय धान दिवस मनाउने निर्णय गरेको थियो ।
यसको मुख्य उद्देश्य थियो—
- धान उत्पादन बढाउने
- किसानलाई सम्मान गर्ने
- आधुनिक कृषि प्रविधि विस्तार गर्ने
- खाद्यान्नमा आत्मनिर्भर बन्ने अभियानलाई प्रोत्साहन गर्ने
- रोपाइँलाई राष्ट्रिय उत्सवका रूपमा विकास गर्ने
त्यसयता प्रत्येक वर्ष कृषि तथा पशुपन्छी विकास मन्त्रालयको नेतृत्वमा देशभर विभिन्न कार्यक्रमसहित राष्ट्रिय धान दिवस मनाइँदै आएको छ।
प्रत्येक वर्ष फरक नारा
राष्ट्रिय धान दिवसमा सरकारले हरेक वर्ष समसामयिक विषय समेटेर नारा तय गर्ने गरेको छ ।
उदाहरणका रूपमा—
- जलवायुमैत्री कृषि
- धान उत्पादनमा वृद्धि
- आयात प्रतिस्थापन
- खाद्यान्नमा आत्मनिर्भरता
- कृषि यान्त्रीकरण
जस्ता विषयलाई प्राथमिकतामा राखिँदै आएको छ ।
आर्थिक र सांस्कृतिक महत्व
धान नेपालको अर्थतन्त्रसँग प्रत्यक्ष जोडिएको बाली हो ।
- लाखौं किसानको मुख्य आयस्रोत ।
- नेपालीको प्रमुख खाद्यान्न ।
- ग्रामीण अर्थतन्त्रको आधार ।
- धार्मिक तथा सांस्कृतिक संस्कारमा चामलको विशेष महत्व ।
- विवाहदेखि पूजाआजासम्म धान र चामलको प्रयोग ।
यसैले असार १५ कृषि, संस्कृति र अर्थतन्त्रलाई जोड्ने साझा पर्व बनेको छ ।
चुनौती अझै उस्तै
धान दिवस मनाइए पनि नेपाली कृषिले अझै धेरै चुनौती सामना गरिरहेको छ ।
- खेतीयोग्य जमिन बाँझिने क्रम
- युवा विदेश पलायन
- सिँचाइको अभाव
- रासायनिक मलको समस्या
- उत्पादन लागत बढ्नु
- जलवायु परिवर्तनको असर
- बढ्दो चामल आयात
विशेषज्ञहरूका अनुसार धान दिवस केवल हिलो खेल्ने र दही–चिउरा खाने कार्यक्रममा सीमित हुनु हुँदैन । यसलाई कृषि सुधार, किसानको आम्दानी वृद्धि र उत्पादनमुखी अभियानसँग जोड्न आवश्यक छ ।
निष्कर्ष
पन्ध्र असार नेपाली किसानको पसिना, परिश्रम र आशाको प्रतीक हो । दही–चिउरा खाने परम्परा हाम्रो मौलिक संस्कृति हो भने राष्ट्रिय धान दिवस कृषि उत्पादन बढाउने सरकारी अभियान हो ।
यस दिन खेतमा रोपिएको एउटा बिरुवासँगै किसानले भविष्यको सपना पनि रोपिरहेका हुन्छन् । त्यसैले असार १५ केवल एउटा पर्व होइन, नेपालको कृषि सभ्यता, खाद्य सुरक्षा र किसानप्रतिको सम्मान व्यक्त गर्ने राष्ट्रिय दिन हो ।
