धादिङ । धादिङको सदरमुकाम धादिङबेसीलाई पृथ्वीराजमार्गसँग जोड्ने प्रमुख सडक संरचनामध्ये एक थियो– मलेखुस्थित फुर्केखोला–परेवाटार पक्की पुल । झन्डै २७ वर्षसम्म धादिङको यातायात जीवनको महत्वपूर्ण आधार बनेको यो पुल २०८३ भदौ १० गते त्रिशूली नदीमा आएको भीषण बाढीले बगाएसँगै यसको भौतिक अस्तित्व समाप्त भएको छ ।
तात्किालिन धादिङ–३ का सांसद राजेन्द्रप्रसाद पाण्डे पहलमा २०५६ सालमा निर्माण भएको यो पुल २०८३ सालसम्म आइपुग्दा केवल एउटा नदीमाथिको संरचना मात्र रहेन, धादिङबेसी र जिल्लाको उत्तरी तथा मध्य क्षेत्रलाई पृथ्वीराजमार्ग हुँदै काठमाडौं, चितवनलगायत देशका विभिन्न भागसँग जोड्ने मुख्य यातायात सेतु बनेको थियो ।
२०५६ साल : एउटा पुलको सुरुवात
उपलब्ध समाचार अभिलेखहरूले फुर्केखोला पुल वि.सं. २०५६ सालमा निर्माण भएको स्पष्ट उल्लेख गरेका छन् । २०५६ सालमै धादिङबेँसी–मलेखु सडकखण्डको विकासक्रम अघि बढेको र कालु पाण्डे मार्ग २०५८ सालमा कालोपत्र सम्पन्न भएको तथ्य पनि भेटिन्छ । यसले फुर्केखोला पुल निर्माण र धादिङबेसीलाई राजमार्गसँग जोड्ने सडक संरचनाको विकास एउटै महत्वपूर्ण पूर्वाधार विकास चरणमा भएको देखाउँछ ।
धादिङबेसीलाई पृथ्वीराजमार्गसँग जोड्ने कालु पाण्डे मार्ग करिब १७.५ किलोमिटर रहेको जिल्ला अभिलेखमा उल्लेख छ । जिल्ला विकास योजनासम्बन्धी सरकारी दस्तावेजमा मलेखु–धादिङबेसी सडकलाई राष्ट्रिय राजमार्गअन्तर्गतको सडकका रूपमा समेत उल्लेख गरिएको छ ।
पुल बनेपछि बदलिएको धादिङको यात्रा
फुर्केखोला पुल निर्माण हुनुअघि धादिङबेसीबाट पृथ्वीराजमार्ग पुग्ने सडक सम्पर्क आजको जस्तो सहज थिएन । पुलसहित मलेखु–धादिङबेसी सडकको स्तरोन्नतिले सदरमुकामलाई देशको प्रमुख राजमार्ग सञ्जालसँग प्रत्यक्ष रूपमा जोड्न महत्वपूर्ण भूमिका खेल्यो ।
२०५६ सालदेखि सडक प्रयोग गर्दै आएका स्थानीयवासीको भनाइ उद्धृत गर्दै प्रकाशित सामग्रीमा समेत यही सडकलाई सदरमुकाम धादिङबेसी जोड्ने मुख्य मार्गका रूपमा उल्लेख गरिएको छ । २०५६ सालबाट सुरु भएको सडक २०५८ सालमा कालोपत्र भएको उल्लेख छ ।
यस अर्थमा फुर्केखोला पुलको इतिहास केवल पुल निर्माणको इतिहास होइन । यो धादिङबेसीको आधुनिक यातायात पहुँच विस्तारको इतिहाससँग जोडिएको इतिहास हो ।
२०५८ साल : सडक कालोपत्र भएपछि बढ्यो महत्व
फुर्केखोला पुलसँग जोडिएको अर्को महत्वपूर्ण वर्ष हो– २०५८ ।
धादिङबेसी–मलेखु सडक अर्थात् कालु पाण्डे मार्ग २०५८ सालमा कालोपत्र सम्पन्न भएको स्रोतहरूले उल्लेख गरेका छन् । त्यसपछि धादिङबेसीबाट मलेखु हुँदै पृथ्वीराजमार्गसम्मको यात्रा अझ व्यवस्थित भयो ।
यही सडक हुँदै धादिङबेसीबाट काठमाडौं जाने, चितवनतर्फ जाने, जिल्लाको उत्तरी क्षेत्रबाट सामान ओसारपसार गर्ने र बिरामीलाई अस्पतालसम्म लैजाने काम नियमित बन्न पुग्यो ।
समयसँगै पुल र सडक धादिङको आर्थिक तथा सामाजिक जीवनको अभिन्न हिस्सा बने।
पुल केवल गाडी गुड्ने संरचना थिएन
२७ वर्षको अवधिमा फुर्केखोला पुलले हजारौँ होइन, लाखौँ यात्राको साक्षी बनेको अनुमान गर्न सकिन्छ ।
यस पुलबाट विद्यार्थी विद्यालय–कलेज पुगे । बिरामी अस्पताल पुगे । किसानले उत्पादन बजार पुर्याए । व्यवसायीले सामान ओसारे । कर्मचारी, शिक्षक, सुरक्षाकर्मी, जनप्रतिनिधि र सर्वसाधारणले राजधानी तथा जिल्लाका विभिन्न भागमा आवतजावत गरे ।
धादिङबेसीबाट बाहिरिने र बाहिरबाट सदरमुकाम भित्रिने यातायातका लागि यो पुल अनिवार्य मार्ग जस्तै थियो ।
पुल हुँदै धादिङको सिद्धलेक, ज्वालामुखी, त्रिपुरासुन्दरी, नेत्रावती डबजोङ, गंगाजमुना, खनियाबास, रुबीभ्याली तथा नीलकण्ठ क्षेत्रतर्फ जाने सडक सम्पर्क समेत प्रभावित हुने भएकाले यसको महत्व सदरमुकाम आसपासमा मात्र सीमित थिएन ।
२०७७ साल : बाढी–पहिरोको पुरानो चेतावनी
फुर्केखोला क्षेत्रका लागि बाढी र पहिरो नयाँ चुनौती भने थिएनन् ।
२०५६ सालमा बनेको पुलले दुई दशकभन्दा बढी समय पार गरिसकेपछि पनि मलेखु–फुर्केखोला क्षेत्र बाढी, पहिरो र नदी कटानको जोखिममा रहँदै आएको थियो ।
२०७७ साल साउनमा फुर्केखोला र मलेखु बजार पुल आसपास पहिरो जाँदा घरहरू पुरिनुका साथै पृथ्वीराजमार्गसमेत प्रभावित भएको धादिङपोष्टको अभिलेखमा उल्लेख छ ।
यसले पुल रहेको भूगोलको प्राकृतिक जोखिम पहिल्यै देखाउँदै आएको थियो ।
२०६८ साल : पुलमै बन्यो सहिद गेट
फुर्केखोला पुलको इतिहासमा अर्को प्रसंग सहिद गेट पनि हो।
फुर्केखोला पुलबाट धादिङबेँसीतर्फ प्रवेश गर्ने मुख्यद्वारमा जनयुद्धका सहिदहरूको स्मृतिमा सहिद गेट निर्माण सुरु गरिएको थियो । यसको शिलान्यास २०६८ साल असार २४ गते तत्कालीन माओवादी केन्द्रका नेता तथा सभासद् पुष्पविक्रम मल्ल र शालिकराम जम्कट्टेलले गरेको अभिलेख छ ।
निर्माण सुरु भएको करिब १२ वर्षपछि २०८० सालमा उक्त सहिद गेटले पूर्णता पाएको समाचार प्रकाशित भएको छ ।
यसरी फुर्केखोला पुल आफैं यातायात संरचना मात्र नभई पछिल्लो समयमा राजनीतिक तथा सामाजिक स्मृतिसँग समेत जोडिएको स्थल बनेको थियो ।
२०८३ भदौ १० : २७ वर्ष पुरानो यात्रा टुंगियो
वि.सं. २०८३ भदौ १० गते बुधबार बिहानदेखि त्रिशूली नदीमा आएको असाधारण बाढीले धादिङका नदी किनारमा ठूलो क्षति पुर्यायो ।
त्यही बाढीमा फुर्केखोला–परेवाटार जोड्ने पक्की पुल पनि बग्यो ।
पुल बगेपछि धादिङबेँसी र पृथ्वीराजमार्गबीचको मुख्य सडक सम्पर्क टुट्यो । गजुरी–२ र सिद्धलेक–६ जोड्ने उक्त पुल बगेसँगै सदरमुकाम जाने यातायातमा ठूलो समस्या उत्पन्न भयो ।
त्यही दिन त्रिशूली नदीको बाढीले धादिङका अन्य पुलमा पनि क्षति पुर्यायो। फुर्केखोला, घाटबेँसी र जरेखेतलगायत पुल बगाएपछि जिल्लाको सडक सञ्जालमा गम्भीर असर परेको थियो ।
अबको प्रश्न : नयाँ पुल कहिले ?
पुल बगेसँगै अहिले सबैभन्दा ठूलो प्रश्न यसको विकल्प र पुनर्निर्माण हो ।
धादिङबेसीलाई पृथ्वीराजमार्गसँग जोड्ने यो मुख्य सम्पर्क विच्छेद भएकाले नयाँ पुल निर्माणलाई सामान्य पूर्वाधार आयोजनाका रूपमा मात्र हेर्न सकिँदैन । यो सदरमुकामको आर्थिक, प्रशासनिक र सामाजिक जीवनसँग प्रत्यक्ष जोडिएको विषय हो ।
पुल पुनर्निर्माण गर्दा विगतको संरचनाबाट सिकेर नदीको बहाव, बाढीको उचाइ, कटान, पुलको उचाइ, स्पान, पिलरको डिजाइन र भविष्यमा आउन सक्ने अतिवृष्टि तथा आकस्मिक बाढीलाई विशेष ध्यान दिनुपर्ने देखिन्छ ।
