काठमाडौं । हरेक वर्ष सेप्टेम्बर १० का दिन विश्व आत्महत्या रोकथाम दिवस विभिन्न देशहरूमा विभिन्न कार्यक्रम गरेर मनाइन्छ। यस दिवसको उद्देश्य आत्महत्याबारे सचेतना फैलाउने, जोखिम घटाउने, मानसिक स्वास्थ्यप्रति जनचेतना अभिवृद्धि गर्ने तथा आत्महत्या रोकथाममा परिवार, समुदाय र राज्य सबैको भूमिका महत्त्वपूर्ण रहेको सन्देश प्रवाह गर्नु हो ।
नेपालमा पनि यो दिवस विगत करिब दुई दशकयता औपचारिक रुपमा मनाउन थालिएको हो। विश्व स्वास्थ्य संगठन (WHO) र इंटरनेशनल एसोसिएसन फर सुसाइड प्रिभेन्सन (IASP) ले २००३ देखि सुरुवात गरेको यो दिवस नेपालमा स्वास्थ्य संस्था, गैरसरकारी संघ–संस्था, विश्वविद्यालय र मानसिक स्वास्थ्य अभियन्ताहरूको अगुवाईमा कार्यक्रम गर्दै आएको पाइन्छ ।
नेपालमा आत्महत्याको अवस्था गम्भीर बन्दै गएको तथ्यांकले देखाउँछ । नेपाल प्रहरीका अनुसार हरेक वर्ष करिब ७,००० भन्दा बढी व्यक्तिले आत्महत्या गर्ने गरेका छन् । औसतमा दैनिक १८–२० जनाले ज्यान गुमाइरहेका छन् । आत्महत्याको दर विशेषगरी किशोर–किशोरी, युवा, महिलाहरू र विदेशिएका श्रमिक वर्गबीच उच्च पाइन्छ।
किन आत्महत्या गर्छन् ?
विशेषज्ञहरूका अनुसार आत्महत्याका प्रमुख कारणहरू मानसिक स्वास्थ्य समस्या (डिप्रेशन, चिन्ता, निराशा), परिवार वा सम्बन्धमा दरार, आर्थिक कठिनाइ, बेरोजगारी, पढाइ वा करियरमा असफलता, सामाजिक दबाब, दीर्घरोग, तथा वैदेशिक रोजगारीमा परेको एक्लोपन हुन्। कतिपय अवस्थामा मदिरा र लागुऔषधको दुरुपयोगले पनि आत्महत्या गर्ने सम्भावना बढाउँछ।
रोकथामका उपायहरू
आत्महत्या रोक्न सकिने समस्या भएको विशेषज्ञहरूको भनाइ छ।
- समयमै मानसिक स्वास्थ्य समस्या पहिचान गरी उपचारमा जोड दिनु
- विद्यालय, परिवार र समुदायस्तरमा खुला संवादको वातावरण बनाउन सक्नु
- आत्महत्या गर्न खोज्ने वा संकेत देखाउने व्यक्तिलाई सुन्ने, बुझ्ने र भावनात्मक साथ दिने
- नशा पदार्थको दुरुपयोग रोकथाम
- युवा–युवतीलाई रोजगार, अवसर र मार्गदर्शनमा जोड दिनु
- आत्महत्या रोकथाम हेल्पलाइन तथा मनोसामाजिक परामर्शलाई सहज बनाउन सक्नु
- राज्य स्तरबाट मानसिक स्वास्थ्यलाई प्राथमिकतामा राख्नु
निष्कर्षमा, आत्महत्या कुनै व्यक्तिगत कमजोरी होइन, बरु समयमै ध्यान नदिएको सामाजिक–मानसिक समस्या हो । यसलाई रोक्न राज्य, समाज, परिवार र व्यक्ति सबैले आफ्ना–आफ्ना भूमिका निर्वाह गर्न आवश्यक रहेको विज्ञहरूको भनाइ छ ।
