काठमाडौं । आज नेवार समुदायको महत्वपूर्ण सांस्कृतिक पर्व गाईजात्रा देशभर हर्षोल्लासका साथ मनाइँदैछ । विशेषगरी काठमाडौं उपत्यकामा मनाइने यो पर्वमा दिवंगत परिवारजनको सम्झनामा गाई वा गाईको प्रतिक स्वरूप सजाइएका बालबालिकाको सहभागिता रहने गर्छ ।
गाईजात्रा नेवार समुदायको परम्परागत संवत् अनुसार गुँला महिनाको दोस्रो दिन मनाइन्छ । प्राचीन मान्यताअनुसार, यस दिन दिवंगत आत्मालाई यमराजको दरबारसम्म पुग्ने बाटो देखाउन गाईको जुलुस निकालिन्छ ।
धार्मिक र सामाजिक मान्यता
- धार्मिक उद्देश्य : दिवंगत आत्माको सद्गति र यमलोकको यात्रा सहज बनाउन ।
- सामाजिक उद्देश्य: शोकमा रहेका परिवारलाई सहानुभूति, हास्य र व्यंग्यमार्फत मानसिक सान्त्वना दिन ।
- सांस्कृतिक उद्देश्य: परम्परागत नृत्य, संगीत, लुगा, मुखौटा र कला प्रदर्शनमार्फत समुदायको सांस्कृतिक पहिचान जोगाउने ।
काठमाडौं, भक्तपुर, ललितपुर लगायत उपत्यकाका विभिन्न टोल–टोलमा बिहानैदेखि गाईजात्राको शोभायात्रा सुरु भएको छ। सहभागीहरूले परम्परागत भेषभूषा, मुखौटा र विविध हास्यव्यंग्यात्मक प्रस्तुतिहरू देखाउने गर्छन् ।
इतिहासकारहरूका अनुसार गाईजात्रा राजा प्रताप मल्लको पालादेखि औपचारिक रूपमा दरबारस्तरीय पर्व बनेको हो । आजको दिन नेवार समुदायका साथै अन्य समुदायका मानिसहरू पनि उत्सवमा सहभागी भई आपसी सौहार्द र सांस्कृतिक एकता प्रदर्शन गर्छन् ।
नेपालमा कहिले देखि मनाउन थालिएको हो ?
- लिच्छवि काल (ई.सं. ४थ–९औँ शताब्दी): उपत्यकामा गाईको धार्मिक महत्त्वसँग सम्बन्धित पर्व र जुलुसको प्रारम्भिक रूप रहेको अनुमान। लिच्छवि शिलालेखमा गाई, यज्ञ र मृतकको स्मृति सम्बन्धी दान उल्लेख पाइन्छ ।
- मध्यकाल (मल्लकालपूर्व): नेवार समुदायभित्र मृतकको आत्माको शान्तिका लागि विभिन्न टोलस्तरीय पूजा–जात्रा प्रचलित, तर एकीकृत ‘गाईजात्रा’ नामले चिनिने पर्व अझ व्यवस्थित भइसकेको थिएन ।
- १७औँ शताब्दी: राजा प्रताप मल्लको शासनकाल (ई.सं. १६४१–१६७४) गाईजात्रालाई औपचारिक रूपमा दरबारस्तरीय पर्व बनाइयो । प्रताप मल्लकी रानीको असमय मृत्युपछि उनले रानीलाई सम्झाउने र मृतकका परिवारजनको पीडा कम गर्ने उद्देश्यले प्रजालाई दिवंगतको सम्झनामा गाईको जुलुस निकाल्न आदेश दिए । यसपछि गाईजात्रामा हास्य–व्यंग्य र नाटक प्रदर्शन गर्ने परम्परा पनि सुरु भयो ।
- १८औँ–१९औँ शताब्दी: काठमाडौं, भक्तपुर र ललितपुरमा गाईजात्रा भव्य सांस्कृतिक महोत्सवको रूपमा स्थापित भयो । नेवार कलाकार, नर्तक र व्यंग्यकारले सामाजिक तथा राजनीतिक मुद्दा प्रस्तुत गर्न थाल्दै गए ।
- २०औँ शताब्दी: आधुनिक मिडिया, छापा र रेडियोको माध्यमबाट गाईजात्राको सांस्कृतिक–व्यंग्य पक्ष देशभर फैलियो । उपत्यकाबाहिरका शहरहरूमा पनि नेवार समुदायद्वारा गाईजात्रा मनाउन थालियो ।
- २१औँ शताब्दी: (वर्तमान) गाईजात्रा केवल धार्मिक पर्व मात्र नभई सामाजिक व्यंग्य, स्वतन्त्र अभिव्यक्ति र सांस्कृतिक पर्यटनको प्रमुख आकर्षण बनेको छ। पर्यटकहरूका लागि काठमाडौं उपत्यकाको प्रमुख दृश्यावलोकन योग्य उत्सव मानिन्छ । (फाईल तस्वीर)
