काठमाडौं । आज नाग पञ्चमी हिन्दू धर्मको एक महत्वपूर्ण पर्व हो, जुन सर्प (नाग) हरूप्रति श्रद्धा, सम्मान र पूजा अर्पण गर्ने दिनका रूपमा मनाइन्छ।
पौराणिक कथन अनुसार एकजना किसानले नाग मारिदिएपछि नागहरूले रिसाएर उसको घरधनी सबै मारे । बाँकी छोरा मात्र बाँच्यो । पछि उसले नागदेवतालाई पूजा गर्यो र क्षमा माग्यो । त्यसपछि नागदेवता प्रसन्न भई सबैलाई जीवनदान दिए । त्यस दिन श्रावण शुक्ल पञ्चमी भएकाले नाग पञ्चमी मनाउने चलन चल्यो ।
नेपालमा कहिले देखि नाग पञ्चमी मनाउन थालिए यो ?
- नेपालमा नाग पञ्चमी कहिलेदेखि मनाउन थालियो भन्ने कुरामा ठ्याक्कै मिति प्रमाणित दस्तावेजमा पाइन नसकिए पनि, यसको परम्परा प्राचीन वैदिककालदेखि नै चलिआएको मानिन्छ।
- वैदिक युग (झन्डै ३,००० वर्ष अगाडीदेखि): ऋग्वेद, महाभारत र पुराणहरूमा नागहरूको उल्लेख पाइन्छ। यो पर्व वैदिक सनातन परम्परासँग गाँसिएको छ।
- नेपालमा लिच्छवि कालदेखि (ई.पू. ४००–ई.सं. ७५०): लिच्छवि राजा मानदेव, अम्शुवर्मा आदि राजाहरूको कालमा सर्पपूजाको चलन थियो भन्ने प्रमाण शिलालेखहरूमा पाइन्छ। काठमाडौं उपत्यकाको नागपोखरी, नागदह, नागबहाल, आदि स्थानमा प्राचीन कालदेखि नागको पूजा हुँदै आएको देखिन्छ।
- नेवार समुदायमा: नेवार संस्कृतिमा नागहरूलाई वर्षा, उब्जनी र सन्तानसुखका प्रतीक मानी विशेष पूजा गर्ने प्राचीन चलन छ। यो प्राचीन सांस्कृतिक अभ्यासका रूपमा आजसम्म जिवित छ।
आजै बाघ दिवस
हरेक वर्ष जुलाई २९ तारिखमा विश्वभर बाघ दिवस मनाइन्छ। नेपालीमा यसलाई अन्तर्राष्ट्रिय बाघ दिवस वा बाघ संरक्षण दिवस पनि भनिन्छ । सन् २०१० मा रूसको सेंट पिटर्सबर्ग शहरमा आयोजित “टाइगर समिट” मा विश्वभरका १३ वटा बाघ भएको देशहरूले संयुक्त रूपमा बाघको संख्या घट्दै गएकोप्रति चिन्ता जनाउँदै बाघ संरक्षणको प्रतिवद्धता जनाए। त्यसै सम्मेलनमा सन् २०२२ सम्ममा बाघको संख्या दोब्बर बनाउने लक्ष्य (TX2 Goal) राखियो, र त्यसै अवसरमा जुलाई २९ लाई “अन्तर्राष्ट्रिय बाघ दिवस” को रूपमा मनाउने निर्णय गरियो।
नेपालमा बाघ दिवस (अन्तर्राष्ट्रिय बाघ दिवस) सन् २०१० (वि.सं. २०६७) पछि मनाउन सुरु गरिएको हो । नेपालको बाघ संरक्षण एशियामै उत्कृष्ट उदाहरण मानिन्छ।
