धादिङ । आज नोभेम्बर १४ अर्थात् विश्व मधुमेह दिवस । मधुमेहसम्बन्धी जनचेतना अभिवृद्धि, रोगको समयमै पहिचान, उपचार तथा रोकथामका लागि हरेक वर्ष नोभेम्बर १४ मा विश्व मधुमेह दिवस मनाइन्छ ।
विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO) को सहयोगमा अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घ (IDF) ले सन् १९९१ मा स्थापना गरेको यो दिवस सन् २००६ मा संयुक्त राष्ट्रसङ्घको आधिकारिक दिवस बनेको थियो । मधुमेह दिवस नोभेम्बर १४ मा मनाउनुको कारण इन्सुलिनका सह-आविष्कारक सर फ्रेडरिक बान्टिङको जन्मदिन यही दिन पर्नु हो । बान्टिङ र चाल्र्स बेस्टले सन् १९२१ मा इन्सुलिनको खोजी गरेका थिए भने सन् १९२२ मा यसको प्रयोगबाट मधुमेहको उपचारमा महत्त्वपूर्ण सफलता हासिल भएको थियो ।
यस वर्षको नारा ‘मधुमेहमा छिटो पहल’
सन् २०२६ को विश्व मधुमेह दिवसको नारा ‘Early Action on Diabetes’ अर्थात् ‘मधुमेहमा छिटो पहल’ रहेको छ । यस वर्षको अभियानले मधुमेहको समयमै पहिचान, जोखिम न्यूनीकरण र गुणस्तरीय उपचारमा पहुँच बढाउन जोड दिएको छ ।
अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घका अनुसार विश्वभर मधुमेह भएका धेरै मानिस आफ्नो रोगबारे अनभिज्ञ छन् । मधुमेह समयमै पहिचान नहुँदा मुटु, मिर्गौला, आँखा तथा स्नायुमा गम्भीर समस्या उत्पन्न हुन सक्छ । त्यसैले रोगका लक्षण पहिचान गरी समयमै स्वास्थ्य परीक्षण र उपचार गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ ।
के हो मधुमेह ?
मधुमेह (डायबिटिज) शरीरमा रगतमा ग्लुकोज अर्थात् चिनीको मात्रा सामान्यभन्दा बढी हुने दीर्घकालीन रोग हो । शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्न नसक्दा वा उत्पादन भएको इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न नसक्दा मधुमेह हुन्छ ।
मधुमेह मुख्यतः टाइप १ र टाइप २ गरी दुई प्रकारका हुन्छन् । टाइप १ मधुमेहमा शरीरले पर्याप्त इन्सुलिन उत्पादन गर्दैन भने टाइप २ मधुमेहमा शरीरले इन्सुलिन प्रभावकारी रूपमा प्रयोग गर्न सक्दैन । टाइप २ मधुमेहको जोखिमलाई स्वस्थ जीवनशैली अपनाएर कम गर्न वा रोग लाग्ने प्रक्रियालाई ढिलो गर्न सकिन्छ ।
मधुमेहका सामान्य लक्षण के हुन् ?
मधुमेह भएका व्यक्तिमा निम्न लक्षण देखिन सक्छन् :
- अत्यधिक तिर्खा लाग्नु ।
- बारम्बार पिसाब लाग्नु ।
- अस्वाभाविक रूपमा थकान महसुस हुनु ।
- धमिलो देख्नु ।
- बिना कारण तौल घट्नु ।
- सामान्यभन्दा बढी भोक लाग्नु ।
- घाउ निको हुन लामो समय लाग्नु ।
- हातखुट्टा झमझमाउनु वा सुन्निनु ।
टाइप २ मधुमेह बिस्तारै विकसित हुने भएकाले कतिपय व्यक्तिमा लामो समयसम्म कुनै स्पष्ट लक्षण नदेखिन पनि सक्छ । त्यसैले लक्षण नदेखिए पनि जोखिममा रहेका व्यक्तिले समयसमयमा रगतमा चिनीको मात्रा परीक्षण गराउनु आवश्यक हुन्छ ।
मधुमेहबाट कसरी बच्ने ?
स्वास्थ्य विशेषज्ञका अनुसार टाइप २ मधुमेहको जोखिम घटाउन दैनिक जीवनशैलीमा परिवर्तन गर्नु महत्त्वपूर्ण हुन्छ । यसका लागि निम्न उपाय अपनाउन सकिन्छ :
१. सन्तुलित भोजन गर्ने : दैनिक खानामा सागसब्जी, फलफूल, गेडागुडी, साबुत अन्न तथा पौष्टिक खाद्य पदार्थ समावेश गर्ने । अत्यधिक चिनी, गुलियो पेय पदार्थ, प्रशोधित खाना र अस्वस्थकर बोसोको सेवन कम गर्ने ।
२. नियमित शारीरिक व्यायाम गर्ने : दैनिक कम्तीमा ३० मिनेट हिँड्ने, दौडने, साइकल चलाउने वा अन्य शारीरिक गतिविधिमा सहभागी हुने । सातामा कम्तीमा १५० मिनेट मध्यम तीव्रताको शारीरिक गतिविधि गर्ने लक्ष्य राख्ने ।
३. तौल नियन्त्रण गर्ने : शरीरको तौल स्वस्थ अवस्थामा राख्ने । बढी तौल भएका व्यक्तिले क्रमशः तौल घटाउँदा टाइप २ मधुमेहको जोखिम कम गर्न सहयोग पुग्छ ।
४. धूमपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थबाट टाढा रहने : धूमपान तथा सुर्तीजन्य पदार्थले मधुमेहसहित विभिन्न दीर्घकालीन रोगको जोखिम बढाउँछ ।
५. नियमित स्वास्थ्य परीक्षण गर्ने : परिवारमा मधुमेहको इतिहास भएका, बढी तौल भएका तथा अन्य जोखिममा रहेका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार रगतमा चिनीको मात्रा परीक्षण गराउने ।
६. स्वस्थ जीवनशैली अपनाउने : पर्याप्त निद्रा, नियमित व्यायाम र सन्तुलित खानपानलाई दैनिक जीवनको हिस्सा बनाउने ।
मधुमेह लागेपछि के गर्ने ?
मधुमेह पहिचान हुँदैमा जीवन सामान्य रूपमा बिताउन नसकिने भन्ने होइन । उचित उपचार, खानपानमा ध्यान, नियमित शारीरिक गतिविधि र स्वास्थ्य परीक्षणबाट मधुमेहलाई नियन्त्रणमा राख्न सकिन्छ ।
मधुमेह भएका व्यक्तिले चिकित्सकको सल्लाहअनुसार औषधि वा इन्सुलिन प्रयोग गर्नुपर्छ । औषधि आफैँ बन्द गर्ने, मात्रा परिवर्तन गर्ने वा घरेलु उपचारको भरमा उपचार छाड्ने गर्नु हुँदैन ।
मधुमेह नियन्त्रणमा नरहेमा मुटु तथा रक्तनलीसम्बन्धी रोग, मिर्गौला खराबी, दृष्टि गुम्ने समस्या र स्नायुमा क्षति पुग्न सक्छ । त्यसैले नियमित उपचार र स्वास्थ्य परीक्षण आवश्यक हुन्छ ।
विश्व मधुमेह दिवसले मधुमेहको जोखिमबारे सचेत रहन, रोगको प्रारम्भिक लक्षण पहिचान गर्न र समयमै उपचारमा पुग्न सबैलाई आग्रह गरेको छ ।
मधुमेहबाट बच्ने सबैभन्दा प्रभावकारी उपायमध्ये स्वस्थ जीवनशैली अपनाउनु र रोगको समयमै पहिचान गर्नु हो ।
स्रोत : विश्व स्वास्थ्य सङ्गठन (WHO), अन्तर्राष्ट्रिय मधुमेह महासङ्घ (IDF)
