काठमाडौं । आज साउन १५ गते, नेपाली हिन्दू समुदायमा विशेषरूपमा मनाइने “खीर खाने दिन” हो । प्रत्येक वर्षको साउन १५ मा खीर पकाई खाने परम्परा नेपाली समाजमा प्राचीन कालदेखि चलिआएको छ । यो दिनलाई शुभ र पवित्र मानिने गरिन्छ।
साउन महिनाभर व्रत, उपवास र धार्मिक अनुशासनमा बिताएका धेरै भक्तजनहरूका लागि यो दिन स्वादिलो परिकार खीर खाएर महिनाको मध्य बिन्दुमा एक किसिमको उत्सव मनाउने अवसर हो। दूध, चामल, चिनी, घिउ र सुकमेल मिसाएर तयार गरिने खीरलाई शुद्धता र समृद्धिको प्रतीक मानिन्छ ।
सामाजिक र धार्मिक परम्पराअनुसार:
- वैदिक संस्कृतिसँग सम्बन्धित: खीरलाई वैदिक धर्मग्रन्थहरूमा पवित्र भोजन (प्रसाद) को रूपमा वर्णन गरिएको छ । खीर विशेषगरी देवताहरूलाई चढाउने, ब्राह्मण भोजमा दिने र धार्मिक कर्मकाण्डमा प्रयोग गरिने परिकार हो ।
- कृषि चक्रसँग जोडिएको: साउन महिनामा धान रोपाइँ लगभग सकिएर किसानहरू केही विश्राम गर्ने अवस्थामा पुग्छन् । यही मौकामा पोषिलो, सजिलो र सांस्कृतिक महत्व बोकेको खीर बनाएर खाने चलन बस्दै गएको हो ।
- लोक परम्परा: पुराना पुस्ताले साउन १५ लाई “आरामको दिन” भनेर खीर खाने पर्वको रूपमा मनाउने गरेका थिए । गाउँघरका बाजे–बज्यैहरूले “साउन १५ मा खीर नखाई हुँदैन” भन्ने भनाइ प्रयोग गर्ने गर्थे ।
ग्रामीण तथा शहरी क्षेत्रहरूमा आज बिहानैदेखि घरघरमा खीर पकाउने र आफन्त, छिमेकी, पाहुना आदिलाई खीर खुवाउने चलन रहेको छ। कतिपय स्थानमा धार्मिक पूजाआजा, ब्रतालुहरूको सामूहिक भेटघाट र सामाजिक भोजको पनि आयोजना गरिन्छ ।
खीर खाने दिनलाई कृषि पृष्ठभूमिसँग पनि जोडिने गरिन्छ। रोपाइँ सकिएपछिको विश्रामकालको रूपमा पनि यसलाई लिने गरिन्छ । खेतबारीका काम सकिएपछि थकाइ मार्ने र मीठो खीर खाएर ताजा ऊर्जा संचित गर्ने परम्परा रहिआएको छ ।
परम्परागत चाडपर्व र संस्कारहरूलाई जीवन्त राख्नका लागि यस्ता सांस्कृतिक दिनहरूको संरक्षण र प्रचारप्रसार आवश्यक रहेको सामाजिक अभियन्ताहरू बताउँछन् ।
